Wetenschap en rekenschap - pagina 494

C. S A N D E R S / L . K. A. EISENGA

in een uitgewerkte vorm aan in zijn beschouwingen over de verhouding van geloof

en wetenschap, een thema dat hij evenals Kant en Brentano behandelde om de

empirische wetenschappen hun plaats te wijzen tegenover een geloofsovertuiging.

Wat als een rode draad door zijn werk heenloopt was de wens om het gerefor-

meerde volksdeel de weg te wijzen in de veelheid van nieuwe opvattingen die na

haar emancipatie uit de wijsbegeerte in de psychologie en de pedagogiek ontstaan

waren. Net zoals dat ook in rooms-katholieke kringen het geval was (zie bijv.

Holthuizen, 1935; Abma, 1979) keek men namelijk in gereformeerde kring met

enige huiver naar de empirische psychologie, wat deels te maken had met de

toenmalige sterke verzuiling en voor een ander deel met de vraag hoe men zich

moest opstellen tegenover de bevindingen van de zich als „onbevooroordeeld"

aandienende psychologie en pedagogiek. Moest men deze aanvaarden, of moest

men ernaar streven een eigen, op de Bijbel gebaseerde psychologie te ontwerpen?

Tegenover deze en dergelijke vragen nam Bavinck een veel genuanceerder en

moderner aandoend standpunt in dan Waterink dat na hem zou doen. Was bij

deze laatste een tendenties bespeurbaar om de psychologie ondergeschikt te ma-

ken aan de christelijke dogmatiek, Bavinck stelde daarentegen dat het wel zo was

dat „het religieus geloof woe/ eischen, dat de wetenschap ermede rekent", maar

dat „welk godsdienstig geloof het ware en zuivere is, door geen enkele aardse

rechtbank kan worden beslist. Dat moet tenslotte door ieder persoonlijk, in zijn

geweten, voor God worden uitgemaakt" (1904, p. 94). Hiermee maakte hij in

wezen een onderscheid tussen enerzijds de religie of de dogmatiek als een gefor-

muleerd systeem van geloofsuitspraken, en het geloof als een persoonlijke stel-

lingname of levensovertuiging anderzijds. Bij Waterink was van een dergelijk

onderscheid geen sprake, wat tot gevolg had dat hij de gereformeerde dogmatiek

tot leidend beginsel van de psychologie maakte. Bavinck maakte dit onderscheid

echter wel waardoor hij niet alleen de empirische psychologie een eigen plaats

toekende naast de religie, maar ook afstand nam van de visie als zou het geloofde

empirische psychologie overbodig maken: „Wie in Christus gelooft, is daarom nog

geen wetenschappelijk mensch; en wie niet gelooft, is nog geen leugenaar of

krankzinnige" (o.c, p. 32).

Wie dat stelde miskende naar zijn oordeel zowel het wezen van de Bijbel als dat

van de wetenschap. Ten aanzien van het eerste punt merkte hij op dat de Bijbel

niet geschreven was als een „tekstenrol of wetenschappelijk handboek" waaruit

men zonder meer een psychologisch systeem af kon leiden. Wat de Bijbel gaf was

daarentegen een beeld van de mens ,,in zijn oorsprong, wezen en bestemming",

een beeld dat niet in de taal van de wetenschap gesteld was maar, zoals hij het

uitdrukte, in de rijke taal van het leven: „Ze beschrijft ons, welke veranderingen in

dien mensch, die naar zijn wezen dezelfde blijft, door de zonde en de genade zijn

en worden aangebracht; ze volgt dien mensch onder deze veranderingen tot in de

diepste schuilhoeken van zijn hart, brengt aan het licht wat er in het verborgene in

omgaat.. ."(1920, p. 14).

Ten aanzien van het tweede punt merkte hij op dat wetenschap geen deductieve

488

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen