Wetenschap en rekenschap - pagina 394

A TH VAN DEURSEN

van Groen gebleven in die zin, dat ook bij hem het historische proces beheerst

wordt door geestelijke factoren „De Franse revolutie, wat ook haar verdere

trekken mogen zijn, is de toepassing geweest van de verlichte denkbeelden op het

staatkundige en sociale leven", meent Smitskamp m de Cultuurgeschiedenis van

het Christendom Haar kritiek, hoezeer gerechtvaardigd in vele opzichten, was

geen correctief, maar herbouw volgens een ander beginsel Haar uitgangspunt lag

in de menselijke autonomie ' Dat is inderdaad de Groeniaanse visie Mag Smits-

kamp elders Groens opvatting van de revolutie als product van een verderfelijk

principe betitelen als „een grandioze eenzijdigheid",* de nadruk valt dan wel op

grandioos Hoeveel maatschappelijke factoren men ook kan en moet aandragen

om de revolutie te verklaren en te doorgronden, haar wezen blijft bepaald door de

revolutionaire ongeloofsleer Bij alle fouten van Groen — en de dissertatie is in het

aanwijzen niet zuinig — blijft de hoofdzaak recht overeind, dat Groen een ,,ma-

gistrale tekening van den revolutiegeest" heeft gegeven, die waarde houdt ,ook

voor den tegenwoordigen tijd" '

Die gedachte ligt ook achter de lustrumbundel van het Gezelschap van Christe-

lijke Historici, die in 1949 uitkwam onder de titel „Groens Ongeloof en Revolu-

tie" Ze is nogal fel aangevallen door Geyl,'" maar wie bundel en bestrijding beide

leest, zal merken dat Geyl en de zeven lustrumvierders eigenlijk niet met elkaar

verschillen over de feiten Geyl echter beziet Groen zonder enige sympathie, als

een man die met tweederangs argumenten een vals systeem verdedigt, en zich

telkens aan de geschiedenis vergrijpt In de lustrumbundel daarentegen is Groen

de profeet, die de Grote Waarheid in de geschiedenis gezien heeft, maar moeite

had de goede argumenten te vinden Zo heeft dunkt mij vooral ook Smitskamp

Groen beschouwd Zijn kritiek op de onderdelen ging verder dan in de leerschool

van Abraham Kuyper tot dan toe goede zede was geweest, en hij geraakte los van

de apologie De kerngedachte hield hij evenwel vast geschiedenis is een strijd der

geesten, en in de revolutie openbaart zich de geest van het kwade

Ik zeg dat met enige nadruk, omdat men zich in Smitskamps dissertatie gemak-

kelijk kan vergissen Wie weinig affiniteit bezit met Groen en met de wereld

waarin Smitskamp is opgegroeid, kan dit proefschrift lezen als een fatsoenlijke,

doch besliste afrekening Ik weet dat het kan, want ik heb het bij het tentamineren

zo nog wel eens van studenten gehoord Ze vinden dat er met Groen niets meer

valt uit te richten, en zeggen dat ze dat van Smitskamp geleerd hebben Smitskamp

werkt het zelf ook wel enigszins in de hand Hij heeft soms moeite eigen woorden

te vinden, als hij gedachten wil uitdrukken die hem van jongsaf vertrouwd zijn

„Ons eindig en beperkt verstand blijft worstelen met de raadsels, die de historie

ons voorlegt" " Al deze woorden zijn in dezelfde samenhang wel vaker gebruikt

Ze doen daarom wat cliche-matig aan, verrassen niet en treffen met Wie Smits-

kamps werk kent, weet dat hij zo'n machteloos geformuleerde zin toch de volle

lading moet geven, al is ze in de meest alledaagse termen vervat

Wellicht daarom lijkt Smitskamp eigenlijk het best op dreef, als hij schrijft over

mannen die minder direct tot zijn geestelijk voorgeslacht behoord hebben Ik denk

388

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen