Studiedag 'VU Tussen twee VU-ren' - pagina 199

- 173 -

steeds in de levensmogelijkheden. Wijsbegeerte is zonder ethiek niet

te denken, en de ethiek komt met de autonomie van de rede niet best

klaar al kan ze evenmin zonder. - Waar komen we nu terecht? Luisteren

we naar Pascal: Volgens Pascal kan de reden op twee manieren falen:

door te hoog en te laag van zichzelf te denken. Door eigen misère te

vergeten - èn door eigen grandeur niet aan te durven. Daarom zegt

Pascal van de ethiek: 'travaillons a bien penser: voile Ie principe

de la morale' (Pensee 347). Anderzijds heet het: 'De laatste stap

van de rede is de erkenning dat er oneindig veel dingen zijn die haar

te boven gaan; zij is alleen maar zwak wanneer zij tot dat inzicht

niet doordringt' (Pensee 267). Korter gezegd: 'Niets is zo overeenkomstig

de rede als deze verloochening van de rede' (Pensee 272). Sacrificium

intellectus dus? Zo beschouwen Chestov e.a. Pascal. Deze vervolgt echter

met het bekende: 'Le coeur a ses raisons que la raison ne connait

point' (278). Geen prijsgeven van de redelijkheid. De raison is minstens

nodig om het punt te bereiken waar zij de estafette-staf der redelijkheid

overreiken moet aan wat Pascal het hart noemt. Dat hart houdt er heel

andere redenen op na dan het verstand of de rede, toch zijn het ook

redenen, argumenten. En waar er van redenen en argumenten sprake is,

is er redelijkheid in het spel. Het redeneren houdt dus niet op waar

het verstand al redenerend zijn grenzen bereikt.

Ten einde deze knoop verder te ontwarren zoeken we hulp bij Pascal's

joodse geestverwant in onze eeuw, Franz Rosenzweig. Die moet iets

dergelijks hebben bedoeld toen hij schreef (in zijn Stern der Erlösung):

^'Der Philosoph muss mehr sein als die Philosophie...Er muss mensch sein...

Und der Theolog muss mehr sein als die Theologie... Er muss wahrhaftig sein

(en zich dus aan de waarheidscontrole van de filosofie niet onttrekken)...

Die göttliche Wahrheit verbirgt sich dem der nur mit der hand nach ihr

langt'. Filosofie en theologie zijn op elkaar aangewezen; alléén kan geen

van beiden de waarheid vinden. Of hier nog van Joodse wijsbegeerte ge-

sproKen moeten worden, daarover laat Rosenzweig zich op de meest tegen-

strijdige wijze uit. Onze tijdgenoot, de wijsgeer Emmanuel Levinas,

drukt zich veel terughoudener uit wanneer hij de eis stelt 'de penser

plus qu'on ne pense'. Het theologisch systeem van Rosenzweig is bij hem

ook weggevallen, het zoeken van het spoor van God die al voorbij is

(transcendent) is ervoor in ae plaats gekomen. Van een 'joodse filosofie'

wil Levinas niet weten, op dat punt is hij het met zijn tegenstander

Martin Heidegger eens die een christelijke filosofie 'ein holzernes

Eisen' noemde. Dit 'penser plus qu'on ne pense' betekent bij Levinas:

aansprakelijkheid. Afscheid van het monologische denken, het opgeven

van eigen inzicht, van de autonomie waarmee wij grijpend en begrijpend

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen