Vinden en zoeken: het bijzondere van de Vrije Universiteit - pagina 79

CULTUUROMSLAG AAN DE VU 67

Kenmerken van wereldbeschouwingen

Een wereldbeschouwing—of zoals men vroeger graag zei: een levens- en

wereldbeschouwing—, laat zich omschrijven als een kijk op de werke-

lijkheid: op de oorsprong en bestemming van het leven, de plaats van de

mens binnen de natuur, de zin van de geschiedenis, de structuur van de

samenleving, gezag en vrijheid, enz. Dit alles is niet altijd direct al in

uitgewerkte vorm aanwezig, mogelijk alleen embryonaal, in de vorm

van principes. Het woord 'uitgewerkt' heeft niettemin een goede zin,

want deze visies zoeken de breedte. Voor de oriëntatie-in-de-breedte is

'verhaal' een passende term: een wereldbeschouwing kan worden op-

gevat als een betoog dat de implicaties van bepaalde beginselen in de

breedte uiteenlegt. De uitwerking is evenwel niet die van een theore-

tische uiteenzetting die nauwgezet de gebaande wegen van de begrips-

vorming volgt, maar is eerder een kwestie van pad-vinden onder leiding

van de verbeeldingskracht. De breedte-werking beschouw ik als de

hoofdzaak: het gaat.er in een wereldbeschouwing om te verkennen wat

die grondbeginselen betekenen voor het brede leven. Het is ook goed op

de rol van de verbeelding te letten, al was het maar ter relativering van

associaties met saaiheid, sjablonen en stereotypen die de term 'wereld-

beschouwing' in de loop van de tijd is gaan oproepen.

Dat juist de vorige eeuw en (grofweg) de eerste helft van deze eeuw het

tijdperk van de wereldbeschouwingen was, wordt begrijpelijk door te

letten op de dubbele functie van wereldbeschouwingen. Ze bieden oriën-

tatie en geven bovendien een bepaalde legitimering. De behoefte aan een

kompas werd sterk gevoeld in een moderniserende wereld: deze periode

vormde bij uitstek het tijdperk van maatschappelijke modernisering.

Mensen die temidden van grote veranderingen hun weg zoeken, heb-

ben meer behoefte aan de globale, suggestieve kaarten van een wereld-

beschouwing, dan aan de gedetailleerde landkaarten van de weten-

schappen. De behoefte aan theoretische precisie ontstaat pas later. Dat ook

de behoefte aan legitimering een niet te onderschatten rol heeft gespeeld,

werden we al gewaar bij de bespreking van het vooruitgangsgeloof.

Kenmerkend voor die periode is dat wereldbeschouwingen er in hoog

aanzien stonden. Om mee te tellen, moest men zich een brede kijk op

natuur en geschiedenis hebben eigen gemaakt.

Vanaf het midden van de vorige eeuw zijn het de maatschappelijke

bewegingen en politieke partijen die de opkomende wereldbeschouwe-

lijke behoeften bevredigen. Wat ze te bieden hadden, is van uiteen-

lopende makelij; het behoeft nauwelijks betoog. Bij de geseculariseerde

burgers en kleine luyden zijn 'wetenschappelijke' wereldbeschouwin-

gen^ in trek: beschouwingen over De Ontwikkeling van Het Leven, van

amoebe tot homo sapiens, werden onstuitbaar populair. Het is niet voor

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen