Vinden en zoeken: het bijzondere van de Vrije Universiteit - pagina 77

CULTUUROMSLAG AAN DE VU 65

—of liever: 'anders gelovig': met een toewijding die niet voor die van zijn

vader onderdeed, stelde hij zijn leven in dienst van de medische weten-

schap. Als door een vergrootglas zien we op eens de reügieuze betekenis

van de vooruitgangsidee: de wetenschap nam bij de vader de plaats van

'gezagsvolle instantie' in, de plaats die godsdienst en kerk bezaten voor de

grootvader. Onwillekeurig denken we ook aan Émile Durkheim (1858-

1917). De vader een rabbi—orthodox voorzover ik weet—de zoon, Émile,

ongelovig. Ook hier zien we wetenschap en samenleving de lege plaats

innemen. Van Durkheim is gezegd dat hij de sociologie bedreef als een

vorm van een binnenwereldse theologie: de samenleving is alles, er

buiten is niets. Zo wordt de samenleving het omvattende zinsverband.

Nog een voorbeeld—nu om ook de littekens te laten zien. De historicus

Johan Huizinga (1872-1945): de grootvader doopsgezind predikant, de

vader ongelovig natuurkundige; deze Dirk Huizinga verloor zijn geloof

bij de studie in Leiden. De andere kant is dat de grootvader alle voor-

uitgang ten spijt de overgang wel degelijk als schokkend ervoer en waar

hij kon zijn invloed aanwendde om tenminste zijn kleinzoon, Johan, bij

het geloof te behouden. Van der Lems biografie van Johan Huizinga

bevat enkele brieven van de grootvader waarin dit familiedrama naar

voren komt (Van der Lem 1993).

Maar ook de arbeidende stand werd diepgaand door de vooruitgangs-

idee beïnvloed. Het was een fatale 'misser' van Karl Marx dat hij zijn leer

bouwde op de aanname dat het klassebewustzijn de sleutel zou zijn tot de

bevrijding van de arbeiders: hoe intenser dit besef, dacht hij, des te

grotere bereidheid de ketenen van de onderdrukking te breken. In feite

verliep de 'emancipatie' heel anders: de hefboom vormde het verlangen,

de hoop, uit de eigen klasse los te komen: de arbeiders ontleenden h u n

zelf-respect minder aan wat ze waren, arbeiders, dan aan wat ze graag

wilden zijn of waarvan ze hopen dat hun kinderen zover zouden komen:

gerespecteerde burgers. Ik bezit een fotoboek over de Victoriaanse tijd

waarin één afbeelding dit verlangen naar vooruitgang fraai verbeeldt: de

foto is van rond 1860 en toont een arbeidersgezin: volgens het bijschrift

werkte de dochter vanaf haar tiende in een fabriek. Te meer valt daarom

de burgerlijke pose op: vader en moeder breed uit zittend in het midden;

het hele gezin gestoken in donkere, bijna deftige kleren: "All bespeaks

virtuous and hard-won respectability" luidt het commentaar van de

redacteur, een "effort made at social assertion" (Thomas 1977, 72-3). Het

doet denken aan E.P. Thompsons beroemde studie over het ontstaan van

de Britse arbeidersklasse waarvan één van de conclusies luidt dat dit

verlangen naar 'upward mobility' de reden was waarom het marxisme

in Engeland niet aansloeg, ook al woonde en werkte Marx jarenlang in

London (Thompson 1963/8). De revolutionaire leer van het marxisme

had, internationaal gezien, daar de beste kansen waar de politiek-

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen