Een handvol filosofen - pagina 123

8 In de schaduw van de oorlog 119

van het rectoraat van de Vrije Universiteit in 1931 had hij in zijn rede De crisis der

humanistische staatsleer al gewezen op de totalitaire trekken van het nationaalsoci-

alisme in de staatstheorieën van toonaangevende Duitse juristen. Bij de overdracht

van het rectoraat in 1932 zei hij in zijn rede dat zijn 'rectorale loopbaan lag onder

de volle slagschaduwen eener wereldcrisis, die na langdurige ontwikkeling naar

haar dieptepunt neigde en in haar allesoverstemmende somberheid geen lichtpunten

meer scheen over te laten'."^^ Hij voorzag wat een half jaar later zou gebeuren met

de machtsovername door Hitler in Duitsland.

In 1933 hekelde Dooyeweerd de stichting van de Deutsche Evangelische Kirche

als een nieuwe rijkskerk met aan het hoofd een lutherse rijksbisschop als belicha-

ming van het Fiihrerprinzip. Hij verafschuwde dat die kerk de rassengrondslag van

de nieuwe Duitse staat had aanvaard - volgens hem een afwijking van het evangelie,

en geestelijke zelfmoord. De kerk mocht de rassenpolitiek van het nationaalsocia-

Hsme nooit aanvaarden; zij had tegenover de staat haar soevereiniteit in eigen kring

behoren te verdedigen l"^^

Na zijn bezoek aan Berlijn in 1935 om het Elfde Internationale Congres voor

Strafrecht en Gevangeniswezen bij te wonen, schreef Dooyeweerd over de be-

nauwende confrontatie met de nationaalsocialistische opvatting van het strafrecht.

Toen in 1936 in Duitsland een Verzeichnis jüdischer Verfasser jnristischer Schriften

verscheen, behoorde hij met andere hoogleraren van de Vrije Universiteit en van

rijksuniversiteiten tot de ondertekenaars van een protest tegen dit nationaalsocia-

listisch geschrift."^*

Op een heel andere manier kwam VoUenhoven tot zijn kritiek op het nationaalso-

cialisme. Hij was niet alleen een principieel, maar ook een moedig mens. In juni 1933

besloot hij als rector magnificus aan de Duitse reformierte theoloog dr. Otto H. We-

ber, die enkele gastcolleges zou geven, maar van wie bekend was geworden dat hij

zich had aangesloten bij Hilters nationaalsocialistische partij, de toegang tot de Vrije

Universiteit te weigeren."^' In 1934 en 193 5 hield VoUenhoven enkele lezingen voor

studenten van de Vrije Universiteit, waarin hij langs een historisch-filosofische weg

het nationaalsocialisme als een ideologie ontmaskerde. Juist in die jaren had hij op-

nieuw studie gemaakt van de gnostiek en over dit onderwerp college gegeven.

In de vorm van mythes leerde de gnostiek dat de duistere en slechte wereld waarin

de mensen leefden, geschapen was door een andere dan de hoogste God, maar dat

de hoogste God de mens uit die wereld kon verlossen door middel van de gnosis of

kennis van een in de mens aanwezige goddelijke 'vonk' of 'kern'. Deze onsterfelijke

goddelijke vonk was de 'kern' van de mens. Zij was van de hoogste God neergedaald

in de slechte en duistere wereld, waardoor zij vrijwel was verduisterd en door de

mens vrijwel vergeten. Door een 'roep van buiten', afkomstig van de hoogste God,

kon de mens een boodschap ontvangen die hem tot gnosis (kennis) van zijn godde-

lijke kern kon brengen. Hij kon door middel van de gnosis afstand nemen van de

slechte duistere wereld en terugkeren naar de godheid.

Had VoUenhoven eerder de gnostiek opgevat als een vorm van synthese tussen

162 Dooyeweerd, 'Lotgevallen der Universiteit', in Jaarboek Vrije Universiteit 19JJ, p. 65.

163 Verhur^, Herman Dooyeweerd, pp. 157-158.

164 Verburg, Herman Dooyeweerd, pp. 196-198.

165 Harinck, ' H o e D.H.Th. VoUenhoven in 1933 een nazi weerde aan de Vrije Universiteit', in Harinck, Het

maatschappelijk engagement van christelijke filosofen, pp. 9-18.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen