Een handvol filosofen - pagina 123
Geschiedenis van de filosofiebeoefening aan de Vrije Universiteit in Amsterdam van 1880 tot 2012
8 In de schaduw van de oorlog 119
van het rectoraat van de Vrije Universiteit in 1931 had hij in zijn rede De crisis der
humanistische staatsleer al gewezen op de totalitaire trekken van het nationaalsoci-
alisme in de staatstheorieën van toonaangevende Duitse juristen. Bij de overdracht
van het rectoraat in 1932 zei hij in zijn rede dat zijn 'rectorale loopbaan lag onder
de volle slagschaduwen eener wereldcrisis, die na langdurige ontwikkeling naar
haar dieptepunt neigde en in haar allesoverstemmende somberheid geen lichtpunten
meer scheen over te laten'."^^ Hij voorzag wat een half jaar later zou gebeuren met
de machtsovername door Hitler in Duitsland.
In 1933 hekelde Dooyeweerd de stichting van de Deutsche Evangelische Kirche
als een nieuwe rijkskerk met aan het hoofd een lutherse rijksbisschop als belicha-
ming van het Fiihrerprinzip. Hij verafschuwde dat die kerk de rassengrondslag van
de nieuwe Duitse staat had aanvaard - volgens hem een afwijking van het evangelie,
en geestelijke zelfmoord. De kerk mocht de rassenpolitiek van het nationaalsocia-
Hsme nooit aanvaarden; zij had tegenover de staat haar soevereiniteit in eigen kring
behoren te verdedigen l"^^
Na zijn bezoek aan Berlijn in 1935 om het Elfde Internationale Congres voor
Strafrecht en Gevangeniswezen bij te wonen, schreef Dooyeweerd over de be-
nauwende confrontatie met de nationaalsocialistische opvatting van het strafrecht.
Toen in 1936 in Duitsland een Verzeichnis jüdischer Verfasser jnristischer Schriften
verscheen, behoorde hij met andere hoogleraren van de Vrije Universiteit en van
rijksuniversiteiten tot de ondertekenaars van een protest tegen dit nationaalsocia-
listisch geschrift."^*
Op een heel andere manier kwam VoUenhoven tot zijn kritiek op het nationaalso-
cialisme. Hij was niet alleen een principieel, maar ook een moedig mens. In juni 1933
besloot hij als rector magnificus aan de Duitse reformierte theoloog dr. Otto H. We-
ber, die enkele gastcolleges zou geven, maar van wie bekend was geworden dat hij
zich had aangesloten bij Hilters nationaalsocialistische partij, de toegang tot de Vrije
Universiteit te weigeren."^' In 1934 en 193 5 hield VoUenhoven enkele lezingen voor
studenten van de Vrije Universiteit, waarin hij langs een historisch-filosofische weg
het nationaalsocialisme als een ideologie ontmaskerde. Juist in die jaren had hij op-
nieuw studie gemaakt van de gnostiek en over dit onderwerp college gegeven.
In de vorm van mythes leerde de gnostiek dat de duistere en slechte wereld waarin
de mensen leefden, geschapen was door een andere dan de hoogste God, maar dat
de hoogste God de mens uit die wereld kon verlossen door middel van de gnosis of
kennis van een in de mens aanwezige goddelijke 'vonk' of 'kern'. Deze onsterfelijke
goddelijke vonk was de 'kern' van de mens. Zij was van de hoogste God neergedaald
in de slechte en duistere wereld, waardoor zij vrijwel was verduisterd en door de
mens vrijwel vergeten. Door een 'roep van buiten', afkomstig van de hoogste God,
kon de mens een boodschap ontvangen die hem tot gnosis (kennis) van zijn godde-
lijke kern kon brengen. Hij kon door middel van de gnosis afstand nemen van de
slechte duistere wereld en terugkeren naar de godheid.
Had VoUenhoven eerder de gnostiek opgevat als een vorm van synthese tussen
162 Dooyeweerd, 'Lotgevallen der Universiteit', in Jaarboek Vrije Universiteit 19JJ, p. 65.
163 Verhur^, Herman Dooyeweerd, pp. 157-158.
164 Verburg, Herman Dooyeweerd, pp. 196-198.
165 Harinck, ' H o e D.H.Th. VoUenhoven in 1933 een nazi weerde aan de Vrije Universiteit', in Harinck, Het
maatschappelijk engagement van christelijke filosofen, pp. 9-18.
Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt
voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen,
vragen, informatie: contact.
Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing.
Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this
database. Terms of use.
Bekijk de hele uitgave van dinsdag 1 januari 2013
Publicaties VU-geschiedenis | 548 Pagina's
![Een handvol filosofen - pagina 123](https://geheugenvandevu.digibron.nl/images/generated/publicaties-vu-geschiedenis/een-handvol-filosofen/2013/01/01/1-thumbnail.jpg)
Bekijk de hele uitgave van dinsdag 1 januari 2013
Publicaties VU-geschiedenis | 548 Pagina's