Een handvol filosofen - pagina 148

144 IV Consolidatie en kritiek (1^4^-1^64)

zet, dat in 1950 resulteerde in de publicatie van het eerste deel van de Geschiedenis

der wijsbegeerte, dat ging over de Griekse filosofie vóór Plato en Aristoteles. H e t

tweede deel was in voorbereiding en zou gaan over Plato, Aristoteles en de Hellenis-

tische filosofie. Er zouden nog acht delen moeten volgen, die mede door enkele leer-

lingen van hem zouden w o r d e n geschreven. Een filosofisch standaardwerk stond

hem voor ogen, zoals in Nederland nog niet bestond.

Vollenhoven wilde problemen in de Griekse filosofie aan de orde stellen o m his-

torische verbanden met latere filosofische theorieën inzichtelijk te maken. In deze

door hem gehanteerde 'consequent-probleemhistorische m e t h o d e ' onderscheidde

hij, schematisch voorgesteld, horizontale banen en verticale kolommen. D e hori-

zontale banen representeerden de opeenvolgende perioden in de geschiedenis van

de filosofie of tijdgebonden denkstromingen, terwijl de verticale k o l o m m e n bepaal-

de typen van denken aangaven. N a a r h u n aard waren denkstromingen tijdgebonden

en derhalve minder duurzaam dan de typen van denken die in verschillende denk-

stromingen terugkwamen. Hij plaatste het filosofisch concept van een denker, dat

in een bepaalde denkstroming thuishoort en dat een bepaald type van denken repre-

senteert, in het vakje waar de desbetreffende horizontale baan en verticale k o l o m

elkaar kruisen.^'

Vollenhoven stelde bij elke filosoof die hij bestudeerde vier problemen aan de orde,

namelijk (de onderlinge verhouding van) God, mens, kosmos en de plaats van de

'wet' in de kosmos. Het ging hem vooral om de vraag hoe in een filosofische theorie

uitdrukking werd gegeven aan de idee van Gods wet voor de werkelijkheid of aan de

structuur van de werkelijkheid, dat wil zeggen de fundamentele kenmerken en mo-

gelijkheden van de werkelijkheid. In zijn bestudering van antieke filosofen was hij op

de vraag naar de structuur van de werkelijkheid verschillende antwoorden op het

spoor gekomen. Bovendien bestonden in de geschiedenis van de filosofie vee] meer

filosofische concepten als mogelijke manieren van begrijpen van de structuur van de

werkelijkheid, bijvoorbeeld fenomenalisme, realisme, gnosticisme, natuur en gena-

de, Uchaam-geest-identiteit, materialisme, vitalisme en spinozisme. Later, na een de-

cennialang onderzoek, zou hij ongeveer negentig denktypen in de geschiedenis van

de filosofie onderscheiden, die het karakter hadden van werkelijkheidsvisies.

De geschiedenis van de filosofie bevatte echter meer dan een verzameling filosofi-

sche concepten. Filosofen waren voortdurend bezig met het ijken en herijken van

hun filosofische concepten, bedachten alternatieven en ondergingen de invloed van

de denkstromingen van de tijd waarin zij leefden - denkstromingen die werden ge-

vormd door de reacties van mensen op vragen van hun tijd betreffende goed en

kwaad, recht en onrecht, gezag en norm. Denkstromingen hadden dus betrekking op

de veranderende visies op de grondslagen van kennis en normativiteit in opeenvol-

gende perioden.

In tijdgebonden denkstromingen werden bepaalde gezaghebbende filosofische

concepten gepresenteerd. Zo hadden in de zeventiende eeuw, met de haar kenmer-

kende denkstroming van matematische rationaliteit, Descartes, Hobbes, Spinoza en

Leibniz hun plaats. Deze filosofen hadden echter, ieder op zijn eigen manier, ver-

schillende filosofische concepten ontwikkeld als antwoorden op de problemen van

21 Voor een uitgebreide beschrijving van Vollenhovens methode, zie Tol, 'Vollenhoven and Philosophy', pp.

130-135.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen