Grensgebied - pagina 22

TWEE ZAKEN: ROBERT J. OPPENHEIMER EN JACOB KISTEMAKER

Het politieke docudrama De zaak Oppenheimer (1964) van de Duitse toneel-

schrijver Heinar Kipphardt, dat ook bij ons veel ophef teweeg bracht, stelde

op indringende wijze de verantwoordelijkheid van de atoomfysicus aan de

orde. Het stuk, gebaseerd op rechterlijke documenten, handelde over gedrag

en geweten van de kerngeleerden die in de jaren vijftig de waterstofbom

ontwikkelden, als project van het Ministerie van Defensie van de Verenigde

Staten. De kernfysicus Robert J. Oppenheimer had loyaal meegewerkt, maar

begon zich steeds meer bezwaard te voelen en tekende protest aan tegen het

project. In een rechtszaak werd hij (we schrijven de tijd van McCarthy) van

anti-Amerikaanse activiteiten beschuldigd. Hij kon zijn loopbaan verder wel

vergeten en zijn collega Edward Teller, die meende dat wetenschappelijke

ontdekkingen ethisch neutraal waren, kreeg de lof

De zaak Oppenheimer is een gelaagd stuk. Een politiek probleem werd in

verband gebracht met een morele kwestie: de verantwoordelijkheid van de

onderzoeker. Loyaliteit aan het vaderland leek te betekenen dat wetenschap-

pers zich als onmondige werktuigen van de staat gedroegen. Er bestond

slechts één soort loyaliteit: die het heil van de mensheid aanging. Oppenhei-

mer had daartegen ernstige bedenkingen, in wezen ging het om een project

dat juist tegen de mensheid was gericht. Kipphardt wilde, in zijn leerstuk a

la Brecht, het dagende besef van de morele dilemma's laten zien waarmee de

kernfysicus werd geconfronteerd. Die was medeverantwoordelijk en geen

willoze staatsdienaar. Ook komt in het stuk het gesloten sociale milieu aan

de orde: de wereld van het onderzoek en het team waarbinnen men aan deze

kwesties gemakkelijk voorbij kon gaan.

De vraag naar verantwoordelijkheid stond ook centraal in de beroering

rond de geleerde Jacob Kistemaker in de late jaren zestig. Hij was kernfysicus,

internationaal befaamd topwetenschapper met contacten in Oost en West en

drijvende kracht achter het Ultracentrifugeproject (Klinkenberg, 1971). De

regering had het plan opgevat om het aantal kerncentrales in ons land uit te

breiden en Kistemaker werd gevraagd als deskundige om commentaar. Tij-

dens een tv-interview gaf hij te kennen dat een kernfysisch expert voor hem

de enige gesprekspartner was; anderen kwamen daarvoor niet in aanmerking

omdat ze zich bij gebrek aan kennis op hun emoties verlieten. Zijn opmerking

bracht een storm van kritiek teweeg: weliswaar was hij een groot geleerde,

maar tegelijk stekeblind voor het werkelijke probleem van kernenergie, na-

melijk de gevaren van toepassing. 'En die gaan, meneer Kistemaker, iederéén

aan.'

Dat enige tijd daarna bekend werd dat hij zijn promovendi had verboden

- 10 -

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen