VU Magazine 1980 - pagina 169

nl magazine 35

Dr. Roelf Haan:

Rentmeesterschap

sche parallel: die van wat G. J. He erin g „de zondeval van het Christendom" heeft genoemd: haar kniebuiging voor militarisme en staatsverafgoding. Ook dit verschijnsel werd eerst - door de oude Christelijke kerk - radicaal verworpen en is in de moderne geschiedenis algemeen aanvaard. Daarvoor hoeven we dus niet uitsluitend te kijken naar de Zuidamerikaanse ,,christelijke" staten {in de beroemde kathedraal van Lujan vlak bij Buenos Aires zijn drie kapellen ingericht voor de Argentijnse marine, de luchtmacht en het leger; de met grote leters aangebrachte kerkelijke vermaning luidt: „Hebt eerbied voor het leger"). Het is de moeite waard na te denlïen over wat de moderne economie en de oorlogvoering gemeen hebben, dat er tegen beide fundamenteelchristelijke bezwaren blijken te hebben bestaan. Vanwaar kwam die val voor het kapitalisme? Zoals Dietrich Bonhoeffer in zijn diepzinnige boekje Verzoeking heeft laten zien, komt de Verleiding altijd incognito. Hij bedient zich van ,,christelijke" propaganda: „Heeft God niet g e z e g d . , . ? " O/. „Staat er niet geschreven?" De Vijandvan God, zegt Bonhoeffer, doet zich voor als machthebber, als leugenaar en als beschuldiger. Is het kapitalisme niet zulk een anti-God? De mens wordt met geweld (zie de geschiedenis!) onderworpen aan de macht van de honger die hem tot werken moet aanzetten. Degenen die dit repressiesysteem in stand houden staan op hun beurt onder de macht van het geldbejag en de machtlust zelf. De leugen is, dat dit alles nodig zou zijn, omdat God de schaarste zou hebben geschapen. En de beschuldiging: als gij niet te

eten hebt, komt dat door uw luiheid of minderwaardigheid. Daarom voert de Argentijnse minister van economische zaken („mijn programma is dat van de strijdkrachten") de „werkgelegenheid" - dat algemeen erkende doel van de economische politiek - tot een maximum op, tegen een gehalveerd loonpeil zodat de nuttige arbeidsimpuls, in samenwerking met het hongergevoel, niet nodeloos wordt verzwakt. Dit is de ,,vrijheid" van het kapitalisme zoals dat zich in het bijzonder in de wereldperiferie openbaart. Maar wanneer dat totalitaire knechtingssysteem zijn vermomming in de Derde Wereld afwerpt het blijkt daar één van wezen met de militaire dictatuur - houdt het aan Europa zijn eigen spiegel voor. Het beeld dat die spiegel vertoont is dat van de ,,homo economicus" dat aan de wereldexpansie van de moderne economie ten grondslag is komen te liggen. Het mensbeeld van de moderne economie is niet dat van Mattheus 6: „Let op de leliën des velds, hoe zij groeien: zij arbeiden niet en spinnen niet". Het is het beeld van de man die zijn „verstand gebruikt". „Een mens moet wel volkomen gek zijn wanneer hij, gegeven een redelijke mate van veiligheid, niet alle kapitaal waarover hij beschikt, eigen of geleend, investeert", zei Adam Smith. Het christendom schijnt in de moderne wereld inderdaad een uitnodiging tot volslagen idioterie. Vanwaar dit uiteengroeien van christendom en economie?Meestal krijgt Calvijn de schuld. Maar Calvijn, aldus een economisch historicus, verre van het ,,economisch motief' tot absolute deugd te verheffen, ,,ging met de kapitaalop-

brengst om als een apotheker met vergif'. Voorzichtig aan, en alleen in speciale gevallen en in verantwoorde dosis! De kerk liet zich pas inpakken toen zij in de achttiende eeuw de pretentie geheel opgaf dat het economisch probleem met Openbaring in verband moest worden gebrachte

Reeds de engelse puriteinse dominee Richard Baxter gaf een nauwkeurige definitie van wat later - in zijn geseculariseerde versie, zonder christelijk taalgebruik - de ,,homo economicus" zou gaan heten: „Als God u een manier wijst waarop het mogelijk is (zonder daarmee schade te doen aan uw ziel of aan die van een ander) hogere rendementen te verkrijgen dan via een alternatieve weg mogelijk zou zijn, dan overschrijdt ge de grens van uw Roeping en weigert ge rentmeester van God te zijn wanneer gij deze manier verwerpt en de minder profijtelijke weg kiest". Z)^ scheidsrechter is, evenals later bij Adam Smith, de Rede. Want „het is een irrationele handeling" zegt Baxter in zijn Christian Directory, ,,iemand méér te beminnen dan de rede toestaat. Het neemt de menselijke geest dikwijls zozeer in beslag dat het hem verhindert God lief te hebben". Hier speelt het kapitalisme zijn grootste troef uit: het ontkent de gelijkheid van het Eerste (God liefhebben) en het Tweede grote Gebod (de medemens liefhebben). Want het biedt geen plaats voor de gedachte dat ook de ander de ruimte moet hebben om rentmeester te zijn . . . De vermoorde journalist in AKgentinïé, de gemarginaliseerde Mapuche-indiaan in Chili, of de Marokkaanse gastarbeider ir, Nederland.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen