VU Magazine 1982 - pagina 433

oratie sprak hij over dit geloof als wortelend, diep in onze gehele westerse cultuur; „reeds de verlichtingsfilosofen spraken over de mens- en wereldvernieuwende krachten, die aan de groei van de menselijke technische en economische prestaties verbonden zouden zijn." De gedachte dat er, ondanks het wereldlijke karakter van het vooruitgangsgeloof, religieus-aandoende elementen een rol spelen in de discussies rond economische groei en de rol van wetenschap en techniek, ontleent mevrouw Ter Borg dan ook aan het werk van Goudzwaard. In haar proefschrift zet mevrouw Ter Borg drie uitgesproken manieren van denken over technische vooruitgangter vergelijking op een rij: de oorspronkelijke manier van de „vooruitgangsprofeten" uit de 18e en de 19e eeuw, van de „moderne beleidsdenkers" en die van de hedendaagse bewegingen die zich daar juist tegen afzetten, de anti-kernenergiebeweging bij voorbeeld en de beweging rond het DNArecombinantonderzoek. Denkers van naam uit de 18e en 19e eeuw, zoals De Saint Simon, Comte en Godwin, waren ervan overtuigd, dat de ontwikkeling van techniek en wetenschap — buiten de wil en de invloed van wie dan ook om — zou voortgaan tot heil van mens en samenleving. De vooruitgang zou in hun ogen niet te stuiten zijn en zou als een witte tornado alle sociale problemen als vanzelf oplossen en wegwassen. Sterker nog: men moest de vooruitgang zelfs enigszins bevorderen, door de samenleving in dienstbaarheid aan komende ontwikkelingen in te richten. Dat kwam dan neer op een volledig vrije wetenschap en dito economie. In hedendaagse beleidskringen is men daar in zekere zin anders over gaan denken. De technische ontwikkeling is niet langer hoogste wet en volstrekt onontkoombaar, maar de marges voor het maatschappelijk beheersen en bijsturen van die ontwikkeling acht men uiterst smal. Bovendien is in moderne beleidskringen ook langzaam het idee doorgedrongen, dat de vooruitgang ook nieuwe sociale problemen heeft voortgebracht. Desondanks voert in toonaangevende be-

Eeuwigdurende vernieuwing als opdracht voor de mensheid vu-Magazine 11(1982) 11 november 1982

leidskringen het onbelemmerde innovatiedenken nog steeds de boventoon. Anders is dat in de maatschappelijke bewegingen, die zich sinds de zestiger jaren manifesteren en die op steeds grotere schaal in verzet komen tegen het onbegrensde groeigeloof. Hoewel dergelijke bewegingen vaak tegen afzonderlijke elementen van de technische en wetenschappelijke ontwikkeling gericht zijn, kernenergie of milieu bij voorbeeld, of in zekere zin „deelbelangen" verdedigen, en hun strijd niet richten tegen de vooruitgangsge-

Dan houdt de mythe van de vooruitgang zichzelf in stand. De technische ontwikkeling lijkt autonoom maar is het niet; mentaliteit en structuur van onze westerse samenleving houden die ontwikkeling in gang. Niet de samenleving zou zich moeten aanpassen aan de technische ontwikkeling, maar de laatste aan de samenlevingsvorm die men zich wenst. Vanuit een andere mentaliteit en een nieuwe levensstijl en de daarop geënte maatschappijstructuren zou een „alternatieve techniek" moeten worden ontwikkeld. Een nogal abstract verhaal misschien, maar Marlies ter Borg geeft ook concreter de nu gehanteerde maatstaven aan, die moeten worden vervangen. De maatstaf van het geldelijk nut bij voorbeeld zou moeten plaatsmaken voor een breder begrip van economische waarde, „waarin de niet op geld te waarderen bijdrage van mens en

Bredere onvrede over de rol van de techniek

dachte in het algemeen, ligt, aldus mevrouw Ter Borg, aan hun streven wel een bredere onvrede over de rol van de techniek in de samenleving ten grondslag. Gemeenschappelijk element namelijk in die bewegingen is de visie dat de technische ontwikkeling, zoals die steeds gericht was op geldelijk gewin en ,,efficiency",zeU de bron was van sociale problemen in plaats van dé voornaamste oplosser ervan. Als enige van de drie wijzen van denken over vooruitgang is deze stroming van de anti-bewegingen ervan overtuigd dat de technische ontwikkeling wél beheersbaar en bestuurbaar is, wanneer de maatschappelijke wit daarvoor aanwezig is. Dat laatste is voorwaarde. Want zolang men het hoofd in de schoot legt en de technische en wetenschappelijke ontwikkeling als „onvermijdelijk" en „noodzakelijk" beschouwt, gebeurt er niets.

natuur een belangrijke plaats krijgt, en waarin arbeid niet alleen als kostenfactor, maar ook als element van behoeftebevrediging wordt opgenomen. Wetenschappelijke rationaliteit wijkt als zelfstandige norm voor een herwaardering van ambachtelijke technieken en een grotere inbreng van de leek in de besluitvorming." Een andere ,,opponent", de Wageningse hoogleraar De Wit, vroeg de promovenda tijdens de promotieplechtigheid of alle ontwikkeling voor haar taboe was en of zij geen kern van waarheid zag in de diepzinnige opmerking van het konijn uit ,,Alice in Wonderland", datje moet rennen om op dezelfde plaats te blijven? ,,lnnovatiedrang", zo vond dr. Ter Borg, en de wil tot ontwikkelen is zeer menselijk. Zij richtte voor een moment de blik op haar dochtertje die, op de voorste rij metgenodigden, ingespannen „Wos/e breide". Maar die menselijke drang tot innovatie moet wél worden ingevoegd in het streven naar een evenwicht tussen behoud en vernieuwing. (G JP)

395

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen