VU Magazine 1982 - pagina 329

Reichswehr om de verdragsbepalingen van Versailles te ontduiken, dan liep dat steevast op gerechtelijke vervolging (Quidde, Jacob, Kreiser). Zeker onder president Hindenburg was de situatie al snel weer als vanouds in het Keizerrijk: pacifisten waren politieke buitenstaanders. Onderling waren ze zeer verdeeld in ettelijke groeperingen. Een zekere radicalisering trad ook op, wat de vervreemding van de bestaande partijen SPD en DDP, en niet het minst het Centrum, versterkte.

Remarque

ie

Remarque's boek „lm Westen nichts Neues" verschijnt februari 1929 als de betrekkelijk rustige periode-Stresemann ten einde loopt. Binnen het jaar worden er meer dan anderhalf miljoen exemplaren van verkocht. De nazi's zijn razend om deze ontluistering van het krijgsbedrijf. Als er in Duitsland een Amerikaanse verfilming van het boek in de bioscopen gedraaid wordt, lokt Goebbels rellen uit. Een van z'n stunts is het veroorzaken van paniek in een bioscoop; het loslaten door SA-mannen van muizen. Het lukt hem op die manier de autoriteiten te bewegen tot een verbod van de film. Februari 1931 plegen nazi's een aanslag op een bioscoop in Enschede als daar de film wordt gedraaid. Remarque's boek behoort tot de werken die mei 1933 op de brandstapel gaan bij de door minister Goebbels georganiseerde plechtige boekverbran-

dingen. Daarbij wordt de volgende tekst uitgesproken: „ Tégen het literaire verraad aan de soldaten uit de wereldoorlog. Vóór opvoeding van het volk in de geest van weerbaarheid. Ik geef de vlammen de geschriften van Erich Maria Remarque." Tal van Duitse pacifisten zitten op dat moment dan al gevangen. Velen konden zich alleen maar door een overhaaste vlucht redden. Weinig pacifisten hebben nazi-Duitsland overleefd, vertelde prof. Holl in de lezingen die hij in Nederland hield. Sommigen stierven in concentratiekampen, anderen in ballingschap. Een onderzoek loopt om de geschiedenis van de uitgeweken Duitse pacifisten te beschrijven.

Volkenbond en Vrede In Nederland worstelt o.a. de Vereniging voor Volkenbond en Vrede in het interbellum tegen de stroom in, die naar de Tweede Wereldoorlog leidde. De organisatie is een voortzetting van diverse vredesbewegingen, waarvan sommige al in de vorige eeuw ontstonden. Voor de Tweede Wereldoorlog bestond er zelfs een aparte rooms-katholieke vredesvereniging o.l.v. Nolens. In een artikel in A.R. Staatkunde klaagt dr. J. A. Nederbragt dat de Volkenbond vooral in a.r. kringen eigenlijk weinig bekend is en nog minder bemind. Hij zoekt de oorzaak van dit gebrek aan enthousiasme in twijfel of langs die weg wel wat kan worden bereikt. Goed, over de kansen kon worden gediscussieerd, maar aan de ,,morele ontwapening" moeten we in ieder geval meedoen, stelde hij. Het is een term die veelvuldig in de jaren twintig en begin jaren dertig komt opduiken. Wat is „morele ontwapening?" Nederbragt legt het uit door te verwijzen naar het avondmaalsformulier, waarin de kerkganger wordt uitgenodigd zichzelf te onderzoeken „of hij, zonder enige geveinsdheid (alle vijandschap, haat en nijd van harte afleggende) een ernstig voornemen heeft, om van nu voortaan in waarachtige liefde en enigheid met zijn naaste te leven.' ,,Die woorden kunnen letterlijk ook op staten en volken toegepast worden", aldus Nederbragt. Prominente anti-revolutionairen in de Vereniging Volkenbond en Vrede zijn o.a. de VU-hoogleraren Anema en V.H. Rutgers. Ook Gezina van der Molen behoort in het interbellum tot de actiefste pleitbezorgsters van de Volkenbondsgedachte. Radicaler pacifisme (eenzijdige ontwapening) treft men in prot.chr. kring aan in de door prof. G. J. Heering geleide beweging „Kerk en Vrede", waarvan in 1934 o.a. 380 predikanten lid waren „zijnde 13 % van alle protestantse voorgangers in Nederland," becijferde niet zonder zorg de Centrale Inlichtingendienst Op het gereformeerde erf viel verder in het begin van de jaren dertig nog een aparte Gereformeerde Vereniging voor Daadwerkelijke Vredesactie te ontwaren, die eenzijdige ontwapening geboden achtte. Al met al was er toch veel meer aan de hand over het oorlogsvraagstuk, dan in menig geheugen is blijven hangen. Prof. V.H. Rutgers heeft een belangrijke rol gespeeld in het (mislukte) ontwapeningsstreven van de Volkenbond, zowel bij de voorbereidingen tot de Ontwapeningsconferentie die in 1932 begon als tijdens dit gebeuren. Voor de Eerste Wereldoorlog was hij al actief in de Bond Vrede door Recht, tijdens de eerste Wereldoorlog in de Anti-Oorlogsraad. De Geneefse ontwapeningsconferentie, die februari 1932 begon, is de regeringen onder druk van de publieke opinie afgedwongen. Men kon er niet meer

299

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen