VU Magazine 1984 - pagina 195

De zin leren ontdekken van een verhaal

Zien en kijken Wij zien heel wat dingen om ons lieen, maar als wij echt goed kijken, zien wij meer dan wij op het eerste gezicht zien. Ook een universiteit is een oefenschool in het kijken om zo meer te ontdekken dan bij eerste oogopslag gezien wordt. Dat betreft chemische processen, sterren, voorwerpen, menselijk gedrag, documenten en zoveel meer. Bij echt kijken komt er meerinhetgeding: natuurwetten, formules, cultuurpatronen, motiveringen, geschiedenissen. Juist een christelijke universiteit oefent in goed en verantwoord kijken: welke zedelijke verantwoordelijkheid, wat voor religieuze beslissingen liggen er achter gewone zaken als wij, ook wetenschappelijk, echt leren kijken? door prof. dr. C. A. van Peursen Iemand die voor het eerst door een microscoop kijkt, kijkt eigenlijk nog niet echt, want hij ziet allerlei dingen die hij niet thuis kan brengen. Pas langzamerhand, mede door aanwijzingen van anderen, leert hij goed waarnemen. Dat geldt ook voor degene die begint met een astronomiestudie, of die teksten leert lezen vanuit hun soms niet direct zichtbare betekenis, of die handelingen van medemensen observeert. Wetenschap is onder meer een training in goed observeren en waarnemen. Men moet daarbij dikwijls van vooroordelen afstappen en niet direct een gedrag van een medemens vreemd vinden of een ritueel voorwerp uit een andere cultuur lelijk. Belangrijke wetenschappelijke omwentelingen houden in dat men bekende zaken op een nieuwe manier leert zien. Goed kijken houdt meer in dan alleen maar scherp toezien of door een kijker waarnemen. Men moet immers dat wat men ziet goed leren interpreteren: beweeglijke lichtvlekken op een scherm, kleurverschuiving binnen het lichtspectrum, plotselinge prijsverschillen in huishoudboekjes van 300 jaar geleden. Er zijn dan soms ook zeer verschillende manieren van tegen dergelijke zaken aankijken, manieren die samenhangen met de theorie die men huldigt op het gebied van astronomie, medische wetenschap, economie, geschiedenis, letterkunde. In het dagelijkse leven, buiten de universiteit en wetenschap, doet zich hetzelfde voor. Enkele eenvoudige voorbeelden kunnen dit verduidelijken. In de psychologische literatuur is er een bekend voorbeeld van de zogenaamde ,,sociale perceptie". Dit houdt in dat wij de dingen anders waarnemen, naar gelang onze sociale herkomst.

vu-Magazine 13 f 198414 aoril 1984

Zo bleken de kinderen uit rijke wijken van New York (River Side) de doorsnee van een zilveren dollar kleiner te schatten dan kinderen uit de slums van Harlem. Waar men erg tegenop kijkt, lijkt dikwijls groter. Op oude afbeeldingen worden de belangrijke figuren zoals koningen, veel groter afgebeeld dan de mensen die vlak om hen heen staan. Misschien is men wel eens in een Japans restaurant geweest waar men op de tatami's (grondmatten) ging zitten aan lage tafels om met stokjes uit fraai lakwerk voedsel tot zich te nemen (zomaar ,,eten" zeggen, is binnen deze entourage minder op zijn plaats). Vraag: wat is het verschil tussen een Japanse en een Europese tafel? Het antwoordt luidt meestal: bij de Japanse tafel zijn de poten veel korter. Het juiste antwoord zou echter moeten zijn: niet de poten zijn korter, maar de vloer zit hoger. Het ligt er maar aan, hoe men dat bekijkt, zal iemand wellicht opmerken. Maar echt bekijken houdt in dat men kijk krijgt op de Japanse etiquette die de ondergrond van dit alles vormt: men betreedt de vloer pas na de schoenen uitgedaan te hebben en enige stapjes omhoog gegaan te zijn. De ,,vloer" is om op te zitten en bevindt zich eigenlijk tussen onze vloer en het tafeloppervlak. De zitplaats is ook weer ceremonieel bepaald, waarbij de gast plaats krijgt tegenover het zorgvuldig opgemaakte bloemstuk. De Japanners zelf hebben dan ook twee heel verschillende woorden voortafel: de Europese tafel en de Japanse ,,tafel" — elk van deze woorden wordt zelfs in een heel andere schriftsoort geschreven! Goed kijken wil hier zeggen zoiets als ,,culturele perceptie": men denkt hetzelfde te zien — een tafel met of lange, of korte

poten — maar ziet, bij nader toezien, iets anders. Een derde voorbeeld dat nog verder reikt. Jaren terug kwam als schandaal in de wereldpers het verhaal van de president van een Afrikaans land die in Londen een gouden bed kocht. Duidelijk was toen hoeveel ontwikkelingsgeld er aan de verkeerde strijkstok bleef hangen. Kort daarna kom je als reiziger in Afrika in de eenvoudige lemen hut van een stamhoofd: aangestampte vloer, gat in het dak om de rook van de vuurplaats uit te laten. Toch is deze man rijk want hij blijkt acht vrouwen te bezitten — zij werken dan ook en hij hoeft niets meer te doen. Merkwaardig is echter dat in de hut een mooi bed staat, met heldere lakens opgemaakt. Voorzichtig maar nieuwsgierig vraag je, via de tolk, wie er wel in dat bed slaapt (toch niet het stamhoofd met alle vrouwen tegelijk?!). Het antwoord is verrassend: „niemand". Het bed staat daar alleen als statussymbool. Zoals voor sommige mensen in het Westen een nauwelijks in gebruik zijnde Rolls Royce of het lidmaatschap van een golfclub dat men alleen gebruikt om in het clubgebouw een borrel te drinken en belangrijke personen te ontmoeten. Als men verder bedenkt dat in eerder genoemd Afrikaans land een mythe bestaat van een vorst uit de oertijd die op een gouden troon zat, dan kijkt men toch iets anders tegen het vreemde verhaal van het gouden bed aan. Religie een vooroordeel? Goede wetenschapsbeoefening, en daaronder moet toch zeker christelijke wetenschapsbeoefenig vallen, leert ons om niet alleen wetenschappelijk te observeren, maar ook om de vooronderstelligen van ons zien in het

157

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen