VU Magazine 1984 - pagina 382

Bovennatuurlijk (2) Misschien is dat wat wij vandaag aan de dag zo natuurlijk vinden toch minder vanzelfsprekend. Misschien is dat wat wij vroeger bovennatuurlijk noemden toch meer met ons natuurlijke leven verbonden dan wij dikwijls willen toegeven. Is religie iets wat in onze wereld van wetenschap, technologie en management niet meer past? Of Is religie iets dat op de zolderverdieping van onzecultuur, als een merkwaardig en bovennatuurlijk iets thuishoort? Is dan langzamerhand de christelijke wetenschapsbeoefening een onmogelijkheid geworden? In een voorgaand artikel werd betoogd dat dit niet zo is: ons natuurlijk leven is niet meer echt, als de hoogte en diepte van schoonheid, vreugde, hoop, opstanding en geloof er niet in meedoen. Door prof. dr. C. A. van Peursen Er zijn culturen — zo vatten we kort het eerste artikel samen — waar iets dat wij 'bovennatuurlijk' zouden noemen geheel ais natuurlijk ervaren wordt. Er zijn betrouwbare verhalen dat personen in bepaalde delen van Afrika of Azië soms in trance geraken en dan door vuur heenlopen, zich doorsteken met wapens zonder dat dit hun enige schade doet. 'Alsof het de natuurlijkste zaak van de wereld is' zo zeggen dan de Westerse toeschouwers. Zelfs zijn er beschrijvingen van reizigers die in India yogi's meemaakten die zich dagenlang levend lieten begraven en er weer goed uitkwamen of van het geheimzinnige Tibet waar priesters in trance voortrennen zonder zichtbaar de grond te raken. Fantastische vertellingen? IViaar wetenschappelijk onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat de grens tussen hetgeen wij 'natuurlijk' en 'bovennatuurlijk' noemen in bepaalde vreemde culturen niet op die manier aanwezig is. Hele gewone dingen kunnen een bovennatuurlijk kracht krijgen. Toverdokters doen op een afstand wóndergenezingen (witte magie), maar ook kan men op grote afstand personen ziek maken, zelfs doen sterven (zwarte magie; b.v. een afbeelding in de vorm van een poppetje met spijkers doorboren). In het oude Indië zijn er vele verhalen van die aard ('stille kracht', of 'guna-guna'). Een mens kan soms ook, bij voorbeeld tijdens een maskerdans, tot godheid worden. Het menselijke en het goddelijke, het profane en sacrale, het natuurlijke en het bovennatuurlijke vormen in zulke culturen geen tegenstelling. Onze Westerse cultuur kent, al sinds enkele duizenden jaren, een duidelijk onderscheid tussen natuur en bovennatuur. Wonderen zijn de wereld nog niet uit, maar zijn wel bovennatuurlijk. God en de engelen behoren tot een bovennatuurlijk Rijk en hun ingrijpen

316

in het gewone leven werd steeds meer als uitzonderlijk, later zelfs als onmogelijk, ook wel als overbodig, ervaren. In een moeizaam proces kwam de Christelijke Kerk tot de formulering van een in elkaar overgrijpen van het bovennatuurlijke en het natuurlijke in de Persoon van Christus. Maar die dogmatische formulering bleef een formulering van de twéé-naturenleer. Ook de leer der genade, als bovennatuurlijk ingrijpen in het natuurlijke, werd voor sommigen tot iets als een blikseminslag. De toenemende invloed van de natuurwetenschappen op ons wereldbeeld versterkte het gezag van de natuurlijke wereld. Daar kwam de evolutieleer bij, later de psychologie, die tot gevolg hadden dat een bovennatuurlijk ingrijpen in het proces van menswording en in het menselijke zieleleven steeds onwerkelijker werd. En dat was niet alleen iets wat zich onder wetenschappers afspeelde. Ook in onze dagelijkse levenservaring kwam het bovennatuurlijke op de achtergrond te staan. Zou ons natuurlijk leven, met geluk en ongeluk, met goede en kwade zaken, werkelijk het gevolg zijn van een bovennatuurlijke, goddelijke hand, die alles leidde? Ja, zou het natuurlijke wel een spat veranderen als men het bovennatuurlijke eens wegdacht? Zo kwam de twijfel op. Het bovennatuurlijk was in de Christelijke, maar ook bij voorbeeld in de Islamitische, traditie op zulk een verheven voetstuk gezet, dat het boven de wolken uitreikte en steeds meer onzichtbaar werd. Sprak een voorgaande generatie nog van de onnaspeurlijkheid Gods, een huidige stelt dat Hij in het geheel niet op te sporen is en dat de theologische doos, achteraf gezien, steeds leeg is geweest. Wat niet verklaard, gezien, getoetst kan worden bestaat niet. De term 'natuur' werd steeds meer gelijk

gesteld met dat wat wetenschappen en dagelijks levensverloop als onomstotelijk vast kunnen stellen. Hetgeen op die manier hard gemaakt, proefondervindelijk en objectief vastgesteld kan worden, is echt. Al het overige heeft misschien nog wel een puur subjectieve gevoelswaarde, maar kan niet meer objectief en waar gemaakt worden voor anderen. En daarmede werd het bovennatuurlijke naar het rijk der fabelen of althans naar dat van de mistige, onbewijsbare subjectieve emoties verwezen. Nieuwe situatie Een eerste reactie onder Christenen is die van onzekerheid. Deze leidde tot het krampachtig zoeken naar nieuwe standpunten, maar in een polariserende beweging. 'Polariseren' wil zeggen dat men niet alleen een aan elkaar tegenovergesteld standpunt inneemt, maar ook dat men dat doet op zulk een manier dat het gesprek, de communicatie tussen beide polen onmogelijk wordt. De eerste groep stelde het bovennatuurlijke veilig door af te dingen op alle natuurlijke gegevens. Die natuurlijke gegevens zijn onder meer: het hedendaagse levensgevoel, de zedelijke en politieke vragen die de moderne wereld aan de orde stelt, de gegevens van wetenschappen zoals de biologie, de sociale wetenschappen, de fysica. De scheiding tussen natuur en bovennatuur speelt hier sterk doorheen. Zo worden wonderen louter als bovennatuurlijke gebeurtenissen gezien die als meteorieten inslaan in de natuurlijke geschiedenis van mensen en voli<en. Een tweede groep keerde zich vanuit de onzekerheid geheel tot het vlak van natuurlijke verklaringen. De wetenschappelijke analyse van de natuur, maar ook van de mens en zelfs van de godsdienst stond voorop. Religie was waardevol, maar als natuurlijk verschijnsel, bij-

vu-Magazine 13 (1984) 8 september 1984

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen