VU Magazine 1984 - pagina 96

Concrete datering in wezen een ethisciie datering

1984 contra 2< •

•

•

Aan het begin van dit jaar 1984 wordt er, vanzelfsprekend, nog weer uitvoerig geschreven over, en naar aanleiding van, het boek van George Orwell,,, 7 984 ". We willen in dit artikel geen bespreking van dit boek bieden, maar wel op iets anders wijzen: de concrete datering. Orwell beschrijft een sombere toekomst waar de almacht van de staat, de voortdurende aanwezigheid in propaganda, monitors, detectoren, geheime politie van,,B/g Brof/?er", als een obsessie weergegeven wordt. door prof. dr. C. A. van Peursen Men noemt dit literaire genre wel de ,,negatieve utopie", dat wil zeggen een toekomstverwachting die nu eens niet een overspannen geïdealiseerde prachtige toekomst laat zien, maar omgekeerd juist een somber beeld voorhoudt. En dan een beeld dat niet ongerijmd is, maar eigenlijk alleen maar negatieve tendensen doortrekt die in het heden van de schrijver reeds zichtbaar waren: toenemende centralisering, bureaucratisering, informatiemaatschappij, de ondoorzichtige structuren van de moderne maatschappij, de politieke macht die door de technologische hulpmiddelen vele malen vergroot wordt, de hersenspoeling. Vele utopieën spreken over een verre toekomst. Of als zij al een bepaalde datum aangeven dan is dat een mooi afgerond jaartal: 2000, of 2050, of zelfs 3000. Daardoor krijgen dergelijke toekomstbeschrijvingen iets onwezenlijks. Zelfs ,,2000", hoevyel nog maar 16 jaar van ons af, lijkt toch nog erg ver weg juist omdat er een nieuw duizendtal in voorkomt. Maar Orwell gaf een heel exacte datum aan: het jaar 1984,het jaar dat wij thans zijn ingegaan. Is het nu zo dat wij straks, als het op 31 december 12 uur slaat, met een zucht van opluchting kunnen zeggen: het is gelukkig allemaal niet uitgekomen. Nee, want deze exacte datering wil niet zeggen da4 het precies om ons jaar 1984 gaat, maar dat het om gebeurtenissen en veranderingen gaat die zich heel concreet in onze geschiedenis, en niet in een schijnbaar verre toekomst (,,2000") voltrekken. Kortom: het knappe van Orwells boek is zeker ook de titel, die een concrete datering binnen onze eigen, nog te overziene, geschiedenis geeft. Maar met die titel hangt meer samen. Het gaat, zo werd gezegd, om een negatieve utopie. Nu is het merkwaardig dat dikwijls negatieve utopieën

78

concreter zijn dan positieve. De laatstgenoemde geven veelal uiting aan overspannen verwachtingen. Eerstgenoemde zijn eerder uiting van iemand die geschrokken is van gevaarlijke tendenties die zich in de samenleving van zijn eigen tijd voordoen. De overspannen toekomstverwachting verwijdert zich ver van het heden en dat komt ook in de tijdsaanduiding (,,2000", ,,3000") uit. De meer concrete toekomstanalyse van een Orwell vertrekt juist uit eigen situaties en staat dan ook dichter bij het heden: zo is er de concrete datering van „1984". Een enkel voorbeeld uit Orwells boek kan gegeven worden: de macht van de taal. In ,,1984" worden bepaalde ,,gevaarlijke" woorden verboden. Zulk een woord is onder andere,, vrijheid". Het wordt verboden en dat wil zeggen dat niemand het meer mag uitspreken — controle van ieder individu via vi-

deo-installaties en dergelijke is gemakkelijk — maar ook dat het woord niet meer mag voorkomen in enig woordenboek of naslagwerk. Ook worden oude nummers van kranten, tijdschriften, vroeger uitgegeven romans erop nagekeken en overal wordt het woordje ,,vrijheid" er uit weggewerkt. Zo kan het woord niet meer gelezen, zelfs niet meer gefluisterd worden. En dan, op de duur, verdwijnt het woord ook uit het denken, uit het bewustzijn, van de mensen. Wanneer, na vele jaren, iemand wellicht in een boek, dat door de censuur vergeten was, het woordje ,,vrijheid" tegenkomt, dan zal hij of zij zelfs niet eens meer begrijpen wat die term betekent. De vrijheid zelf is uit het leven der mensen verdwenen. Dit voorbeeld verduidelijkt veel. In de informatiemaatschappij die wij thans binnengaan, is de invloed van beeld en woord enorm. Wij herhalen woorden uit de slagzinnen die bij ons binnenstromen en zien gebeurtenissen door de bril van de montage van beelden in documentaires, televisie en reclame. Ons denken verandert met onze taal. En ,,onze" taal is dikwijls de taal die ons, onbewust, opgedrongen wordt. Dit voorbeeld laat ook zien dat de concrete datering van de toekomst door Orwell niet zo maar een fantasie is, maar voortkomt uit ongerustheid over dat wat zich in zijn eigen tijd afspeelt. Dat is dan niet de bekende ongerustheid van ,,verontrusten", die baan zijn voor vernieuwing en die elke verandering als achteruitgang zien. Nee, het is een echt zedelijke ongerustheid, die terdege kennis van zaken heeft omtrent mogelijkheden en onmogelijkheden in zedelijk opzicht van hetgeen zich in de maatschappij afspeelt. De concrete datering van ,,1984" is in wezen een zedelijke, een ethische datering.

vu-Magazine 13 (1984) 2 februari 1984

-^^

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen