VU Magazine 1987 - pagina 69

In hun latere werk zouden dergelijke nuances verdwijnen. Aan het eind van de jaren veertig keerden Adorno en Horkheimer terug naar Duitsland, waar ze als representanten van een glorierijke cultuur, hartelijk werden onthaald. Desondanks kwamen ze in de jaren vijftig en zestig in een steeds groter geestelijk isolement terecht. Ze waren van nabij getuige hoe zich in hun geboorteland het Wirtschaftswunder voltrok en hoe al snel een streep onder het verleden werd gezet: geen oude koeien uit de sloot halen, geen oude wonden openrijten; nee, alle neuzen moesten dezelfde kant opwijzen, de montere blik op een geheel nieuwe toekomst gericht. Adorno en Horkheimer keerden zich steeds sterker af van zo'n maatschappij die alleen maar wilde 'vergeten' en niet 'verwerken'. De maatschappij werd zo volledig afgewezen, dat men zelfs niet meer de moeite nam om concrete analyses te plegen.

E

en enkele keer wilde Adorno nog wel eens wat precieser kijken: in 1966 werd een onderzoek verricht naar de reacties van televisiekijkers op de huwelijksplechtigheid tussen prinses Beatrix en Claus von Amsberg. Daaruit kwam naar voren dat mensen weliswaar gefacineerd aan de buis gekluisterd zitten, maar zich tegelijkertijd realiseren dat ze naar een irreëel sprookje kijken. Voor iemand als Adorno, die rotsvast geloofde in de manipulerende vermogens van de massamedia, was dat een opmerkelijke verrassing. Maar dergelijke bevindingen hadden niet als gevolg dat hij zijn filosofie enigszins bijstelde. Hij had altijd een afkeer gehad van strenge systematiek, omdat dat de openheid voor de ervaring van wat anders is dan je gedacht had, afsluit. Maar, zo benadrukt Jan Baars in zijn proefschrift, het paradoxale is dat Adorno die geslotenheid in zijn ei-

gen werk juist herhaalt: "De afkeer van de maatschappij is niet alleen de inspiratie van zijn maatschappijkritiek, maar ook de ondermijning ervan." Toelichtend zegt Jan Baars deze ontwikkeling van Adorno een doodlopende weg te vinden: "Het instructieve van het latere werk van Adorno is dat je daar heel goed kunt zien waar een kritiek op uitloopt die zich niet probeert te richten op positieve bewegingen in de maatschappij en daar geen enkele verbinding mee wil aangaan. Dat is zeer leerzaam." "Er is ook nu genoeg aanleiding om buitengewoon pessimistisch te zijn, bijvoorbeeld wat betreft de vervuiling van de Rijn en de verzuring van de bossen. Maar het is echt een doodlopend spoor voor kritiek om zich helemaal te isoleren. Elke mogelijkheid om op een zinvolle manier begrip te hebben van de catastrofe en te bekijken wat je eraan kunt doen, snijd je daar mee af. Je kunt constateren dat er mensen en bewegingen op die terreinen actief zijn. Als je je daar helemaal van losmaakt, gebruik je je inzicht alleen nog maar om duidelijk te maken dat het een soort onafwendbaar noodlot is, al heeft Adorno dat nooit zo gezegd."

J

an Baars heeft evenmin veel waardering voor Adorno's reactie op de studentenbeweging in de jaren zestig: "Voor een deel heeft hij wel gelijk gehad, in die zin dat het een illusie was te denken dat je allerlei structuren zo omver kon trekken. Maar aan de andere kant was hij zeer cynisch, want de thema's waarmee men bezig was, waren wel degelijk serieus te nemen. Je kunt niet zeggen dat hij de discussie is aangegaan." Het wil evenwel niet zeggen dat Adorno en Horkheimer achterhaalde, niet meer serieus te nemen filosofen zijn.

Horkheimer en Adorno waren van nabij getuige hoe in hun geboorteland al snel een streep onder het verleden werd gezet VU-MAGAZINE — FEBRUARI 1987

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen