VU Magazine 1987 - pagina 328

geen ware democratie." Kuyper en Lohman stonden in deze dus tegenover elkaar, maar dat had nog niet tot een conflict hoeven leiden, zij het niet dat Kuyper nog voor dat de ar-kamerleden overlegd hadden, reeds zijn visie in De Standaard naar voren bracht als enig juiste. Toen zich verzet tegen het ontv\/erp Tak begon af te tekenen, voegde hij toe: "Wie daaraan meedoet, vraagt zijn ontslag op politiek gebied." Het is vooral de houding van Kuyper in deze kwestie die de oorzaak wordt van een verwijdering tussen beide vrienden. Lohman en een aantal geestverwanten splitsen zich van de ARP af en organiseren zich als Vrij Antirevolutionairen. Hun bezwaren richtten zich met name op het feit dat Kuyper de geestelijke vrijheid in de partij doodde. Het streven naar partijmacht was een doel in zichzelf geworden en Kuyper was degene die er naar streefde dat de beslissingsmacht uitsluitend bij de partijleider, bij hem, kwam te liggen. De breuk tussen Kuyper en Lohman was een feit. In 1908 richtte Lohman tenslotte de CHU op. e meningsverschillen over de kiesrechtkwestie hadden de verhouding tussen Kuyper en Lohman dus bepaald geen goed gedaan. In de kringen rond Kuyper ging men twijfelen aan Lehman's vastheid aan de beginselen. De vraag werd opgeworpen of Lohman nog wel kon aanblijven als hoogleraar aan de Vrije Universiteit. In juni 1894 richtten zestien leden van de Vereeniging voor Hooger Onderwijs op Gereformeerde Grondslag een schrijven aan het Bestuur waarin Lohman werd aangeklaagd. Hij zou in de juridische faculteit niet voldoende onderwijs in de sociale wetenschappen verzorgen, hij zou het volgen van colleges aan andere, openbare, universiteiten toestaan, en tenslotte vroeg men zich af of de combinatie van een politieke functie met dit hoogleraarschap wel een juiste was. Het klaagschrift werd uiteraard uitvoerig besproken maar de verdediging van Lohman gaf geen aanleiding tot verdere aktie. Het Bestuur leek tevreden met zijn weerwoord. Maar op de jaarvergadering van de Vereeniging, op 27 juni 1895 in het gebouw Seinpost te Scheveningen, deed één van de leden het voorstel een enquêtecommissie in te stellen die zou moeten onderzoeken of Lehman's onderwijs nog wel in overeenstemming was met artikel 2 van de statuten. Wat Lohman toen nog niet wist, maar zeker zal hebben vermoed, is dat Kuyper en dr. F.L.Rutgers achter het plan zaten. Zij wensten zich op deze manier van Lohman te ontdoen. Dr. Herman Bavinckwerd tot voorzitter van de commissie benoemd. Uit de biografie van dr R.H. Bremmer over Bavinck blijkt uit een brief van deze aan Kuyper, geschreven zeven dagen voor de bijeenkomst in Seinpost, dat Kuyper het plan al gereed had en Bavinck had benaderd voor het voorzitterschap. De correspondentie die Bavinck als voorzitter voerde laat de verontwaardiging van Lohman zien nadat hij begrepen had hoe de vork in de steel zat. De laatste veronderstelt dat de interpretatie van art. 2 niet de echte kwestie is: "Maar over dit alles loopt tusschen Dr. K. (Kuyper, rv) en mij in waarheid de quaestie niet. Zoolang ik mij niet onderwerp aan Dr. K. en hij acht dit nodig voor zijn politiek, - is mijn aanblijven aan de V.U. niet wenschelijk. 't Is zeker dat Dr. K. ook zeer goed weet, dat van onderwerping aan hem bij mij geen sprake ooit zal zijn. Gedurende vele jaren heeft hij het beproefd; doch tevergeefs."

VU-MAGAZINE —SEPTEMBER 1987

Naast Lohman wendde ook Willem Hovy, president-directeur van de VU, zich tot Bavinck. Hij nam het op voor Lohman en vroeg Bavinck bemiddelend op te treden. Maar Bavinck onderhield nauwe kontakten met Kuyper over de voortgang van het commissiewerk. Zijn biograaf werpt de vraag op of het wel juist was dat Bavinck Kuyper privé op de hoogte hield. Kuyper had zelfs bemoeienis met het schrijven van het eindrapport.

n

e inhoud van dat rapport zal duidelijk zijn. Hoewel de statuten - met opzet - vaag waren gehouden • r -' (hetgeen natuurlijk een deel van het probleem was) werd Lohman gevonnist. Hij voldeed niet aan de eis van art. 2 der statuten. Onder 'gereformeerde beginselen' verstond Lohman heel eenvoudig Gods woord. Aan het calvinisme wilde hij wel een historische, maar geen dogmatische betekenis toekennen, zoals Kuyper wenste. En dat bleek het struikelblok. Lohman werd door de uitkomst van het onderzoek in feite gedwongen ontslag te nemen, Een politiek meningsverschil tussen Kuyper en hemzelf

In de kringen rond Kuyper ging men twijfelen aan Lehman's vastlieid aan de beginselen. was uiteindelijk de oorzaak van zijn vertrek. Kuyper beschouwde Lohmans positie van hoogleraar aan de VU niet los van diens gedragingen in de politiek. Zo werd A.F. de Savornin Lohman, politicus tegen wil en dank, juist vanwege zijn politieke opvattingen door zijn vriend Abraham Kuyper het werken aan de VU onmogelijk gemaakt. Lohman weigerde na het gebeuren Kuyper nog te ontmoeten. Voor Kuyper was het slechts een zakelijk conflict, schrijft Suttorp, maar voor Lohman ging het veel dieper dan dat. Een brief van Lohman aan Kuyper betekende na enige tijd een voorzichtige verzoening. "Indien ik wist dat gij uwe daad tegenover mij als onrecht erkendet, en gij behoefte gevoeldet aan vergeving, zou ik u zeggen: die hebt gij reeds lang." Kuyper nam de uitgestoken hand aan, maar de inhoud van volgende brieven blijft zakelijk en beknopt. De brief die Lohman Kuyper op zijn sterfbed stuurde is wél warm van toon, ruim twintig jaar na het gebeuren in Seinpost, en voor Kuyper was het dan ook "de verhooring van een zoo vaak opgezonden bede." D

Literatuur: Voor dit artikel is gebruik gemaakt van de volgende boeken en artikelen. Dr. L.C. Suttorp, 'Jonkheer mr. Alexander Frederik de Savornin Lohman 1837-1924. Zijn leven en w^erken', 's-Gravenhage 1948. Dr. R.H. Bremmer, 'Herman Bavinck en zijn tijdgenoten'. Kok Kampen, 1966. Mr. W.F. de Gaay Fortman (red.), 'Jhr.mr. A.F. de Savornin Lohman 29 mei 1837 -11 juni 1924', Kok Kampen, 1987. Catalogus van de tentoonstelling ter gelegenheid van de herdenking van de honderdvijftigste geboortedag van Jhr.mr. A.F. de Savornin Lohman, Kok Kampen, 1987. De tentoonstelling valt nog te bezichtigen in het Haags Historisch Museum tot 23 september en vanaf die tijd in het Groningse Universiteitsmuseum. J. de Bruijn, Kuyper en Lohman 1837-1987. In: 'Rondom het woord', 29ejaargangnr.2,1987. C. Augustijn en H.E.S. Woldring (red.), 'Kuyper en zijn volksdeel', Meinema Delft, 1987. Deze binnenkort te verschijnen bundel opstellen over Kuyper zal op 30 oktober a.s. worden besproken op een symposium aan de VU.

19

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen