VU Magazine 1987 - pagina 68

len, maar volkomen irrationeel voor wat betreft de doelen. In die zin is de natuurbeheersing, hoe technisch geperfectioneerd deze ook mag zijn, voor hen nog altijd een blind proces; de doelen van de maatschappelijke macht worden als vanzelfsprekend aanvaard.

B

eheersing van de natuur vindt niet alleen op maatschappelijk maar ook op individueel niveau plaats. Dat trachtten Adorno en Horkheimer althans aan te tonen met hun analyse van de zwerftochten van Odysseus. Op een van die tochten varen ze langs een eiland waar de Sirenen met hun verleidelijke zang eenieder naar de ondergang brengen. Om dat te voorkomen stopt Odysseus zijn manschappen was in de oren en laat ze extra hard doorroeien. De enige die het gezang wel kan horen is kapitein Odysseus zelf; maar aangezien hij zich stevig aan een paal op het dek heeft laten vastbinden, weet ook hij het vege lijf te redden. Adorno en Horkheimer zien, in een door Freud geïnspireerde analyse, in dit verhaal een oermodel van de burgerlijke beschaving. De strategie tot zelfbehoud van Odysseus is volledig gebaseerd op angst, ontkenning, list en bedrog. Dergelijk handelen bezit nog een zekere redelijkheid in een situatie van schaarste en nood, maar als

Aan vindingrijkheid geen gebrek in de jaren zestig, ook niet tijdens de talrijke demonstraties tegen het Amerikaanse geweld in Vietnam; voornaam aandachtspunt van de linkse studenten. 'Johnson moordenaar!'mocht niet: belediging van een bevriend staatshoofd. 'Johnson molenaar!', dan wel 'moordvent' natuurlijk wèl (linksboven). Niet alleen de jeugd kwam in opstand tegen de Vietnamoorlog. Voor het eerst van haar leven liep ookoud-minister Klompé mee in een demonstratie. 'Niets maar dan ook niets kan het bruut geweld in Vietnam rechtvaardigen', zei zij bij die gelegenheid (linksonder). Foto's ANP

Voor Adorno en Horkheinner is het fascisme geen incidenteel bedrijfsongeval in de Westerse cultuur men die houding blijft voortzetten in een ontwikkelde samenleving, moet daarvoor een hoge prijs worden betaald. De volledig op zelfbeheersing gefixeerde antisemiet vervolgt bevolkingsgroepen als joden, zigeuners en pacifisten, omdat hij in hen neigingen meent te ontdekken die hij bij zichzelf het liefst ontkent: zwakte, lust, vrijheidszin moeten met wortel en tak uitgeroeid. Maar omdat die verdringing van het andere nooit volledig slaagt, zullen er 'speciale' voertuigen te verbeteren. De brief suggereert steeds nieuwe groepen worden vervolgd; eenmaal op hol de laadruimte te verkleinen, inplaats van het aantal geslagen weet de vernietigende macht van geen ophou'stuks' ladingen te verminderen. Dat laatste zou minder den meer. efficiënt zijn omdat ook de lege ruimte met koolmonoxide In de jaren veertig, toen ze als gedwongen emigranten in moet worden gevuld. De verkleining van de laadruimte Amerika zaten, schreven Adorno en Horkheimer niet alzou weliswaar kunnen inhouden dat de voorwielen van de leen het geschiedfilosofische Dialel<til< der Aufklarung . vrachtwagen worden overbelast, maar de briefschrijver Ook waren ze betrokken bij het grote onderzoek naar 'de meent dat dit zal meevallen: "In werkelijkheid wordt het autoritaire persoonlijkheid'; Tlie autoritarian personality evenwicht ongewild hersteld doordat de ingeladen goede- werd een klassieke studie op het terrein van de sociale ren tijdens de werking een natuurlijke neiging vertonen wetenschappen. Men onderzocht in hoeverre individuen zich naar de achterdeuren te verdringen, en aan het einde in de toenmalige Amerikaanse samenleving een 'fascistivan de operatie blijken ze vooral op die plaats te liggen. sche' karakterstructuur hadden. Zo treedt geen enkele overbelasting van de voorwielen Jan Baars meent dat de betekenis van dit onderzoek meop." Het huiveringwekkende zit hem erin dat wij weten de gelegen is, in de aanvulling en correctie op de soms dat achter dit kille, neutraal-zakelijke taalgebruik, waarin wel erg generaliserende thesen uit Dialektik der Aufklamensen als 'stuks' en 'goederen' worden aangeduid, een rung. Uit het onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat er in ieder drama schuilgaat dat zich nauwelijks in woorden laat vat- geval ook mensen rondlopen met een A]/ef-fascistische ten. Het zijn plannen die een volmaakte efficiency sugge- persoonlijkheid. Behalve krachten die het fascisme bevorreren. Horkheimer heeft een dergelijke vorm van denken deren, zijn er in de werkelijkheid dus ook teg'eA7krachten ooit gekarakteriseerd als instrumentele rationaliteit, dat aanwezig. In die zin wordt het verband tussen burgerlijke wil zeggen absoluut rationeel voor wat betreft de midde- cultuur en fascisme enigszins genuanceerd.

VU-MAGAZINE - FEBRUARI 1987

23

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen