VU Magazine 1987 - pagina 249

stein: "Dat zou me spijten voor onze lieve Heer - de theorie is correct.'' Tegenwoordig wordt er in dat verband wel over het 'pragmatisch waarheidsbegrip' in de wetenschap gesproken; het gaat er daarin niet zozeer om dat een theorie overeenstemt met iets dat 'echt' bestaat; het gaat er om of een theorie 'werkt', of je er iets mee kunt verklaren of voorspellen. Maar Newton kon nog geen flauwe notie hebben van wat de moderne wetenschapstheorie aan fraaie termen zou verzinnen. In zijn bewustzijn waren de theorieën en wetten niet alleen een product van de menselijke geest, maar waren ze ook echt in de werkelijkheid aan te treffen. In die opvatting stond Newton niet alleen, het hele wetenschappelijke rationalisme van de zeventiende en achttiende eeuw was gebaseerd op het idee van een door wetten gereguleerd universum.

dat in dit opzicht de aarde evenmin van andere planeten verschilde.

wetgever van de natuur; niet alleen om het mechaniek in werking te stellen maar ook om zonodig bij te springen bij manet al deze ontdekkingen, theo- kementen. Iemand als Leibniz vond de rieën en wetten werd een flin- God van Newton dan ook maar een slecht ke deuk geschopt in het reli- horlogemaker. Maar naarmate de Newgieus bepaalde wereldbeeld van die tijd; toniaanse wetenschap verder vorderde, iemand als Galileï kwam een kleine eeuw ontdekte men dat zodra het horloge eenvoor Newton dan ook in conflict met de maal opgewonden was, het altijd bleef Inquisitie. Dat is niet zo verwonderlijk lopen en nooit stuk ging. De fysici na want als de natuur geregeerd wordt door Newton neigden ertoe om God hooguit mechanische wetten, waar is dan de hand nog te beschouwen als een eerste bewevan God gebleven? Voor Newton, die ger van de schepping, waarna het geheel zelf een diep-religieus mens was, leverde op eigen kracht verder kon en God van die combinatie echter niet zo'n probleem de plicht tot actieve bemoeienis ontslagen op. Om het in de termen van zijn eigen werd. wetten te zeggen: als de beweging van Dezelfde klassieke fysica die ertoe neigvoorwerpen in principe in tijd en ruimte de om God uit de natuurlijke orde te veroneindig en onbegrensd is, dan moet er stoten, schoof tegelijkertijd een vervantoch iemand zijn geweest die de voor- ger naar voren: de mens, in het bijzonder werpen, de hemellichamen, het eerste de natuurwetenschappelijk onderzoeker. zetje heeft gegeven. Het universum is De natuur werd een door de menselijke ook vaak vergeleken met een horloge dat geest kenbaar en beheersbaar geheel Dit wetenschappelijke rationalisme ooit geconstrueerd moet zijn door een geacht. Sommige natuurfilosofen gingen bracht klap na klap toe aan alle traditiohorlogemaker. 'Welnu, die horlogemaker zelfs zover te zeggen dat de hele natuur nele visies op mens en universum; het is God. nergens anders voor geschapen was dan ene na het andere heilige huisje werd om zijn dienstbaarheid aan de mens te neergehaald. In werkelijkheid is het de Met deze oplossing waren echter nog niet bewijzen: bergen bestaan om onze visueaarde die om de zon draait en dat we met alle problemen de wereld uit. God's le ervaring te verrijken en dieren lopen openbaringen zoals die hun neerslag hadop vier poten om op die manier als onden gekregen in de heilige schrift, leken derdanig lastdier de mens van nut te kunimmers fiindamenteel tegenstrijdig met nen zijn. Kortom, de mens was, zoals de openbaringen van eenvoudige sterveDescartes het uitdrukte, heer en meester hngen als Copernicus, Galileï, Kepler en over de natuur. Newton. De filosofen uit die tijd trachtten echter beide gezichtspunten met elkaar te Alleen door zichzelf buiten de natuur te verzoenen. Daartoe, vond men, moest plaatsen, kon de mens deze machtsdroom het bestaan van twee verschillende soor- uitleven. Volgens de Newtonspecialist ten talen geaccepteerd worden. De eerste Alexandre Koyré kan Newton - en in zijn taal is de emotionele taal van alledag. voetspoor de hele moderne wetenschap onze ogen het tegengestelde waarnemen, Om begrepen te worden moest de taal ervoor verantwoordelijk worden gesteld is slechts zinsbegoocheling; de aarde is van de bijbel wel aansluiten bij de dage- dat de wereld in tweeën is gesplitst:' 'Het niet het centrum van het universum, lijkse ervaringswereld van de toenmali- is de tragedie van de moderne geest welmaar een gewone planeet zoals er talloze ge, voorwetenschappelijke, joodse cul- ke 'het raadsel van het universum oplosbestaan. De residentie van de mens bezit tuur; vandaar dat in de bijbel uitgegaan te', om het slechts te vervangen door een niet die uniciteit die men er altijd aan had wordt van een universum met de aarde ander raadsel: het raadsel van zichzelf." toegekend. als middelpunt. De tweede taal is die van Deze splitsing tussen natuur en mens beDe ontluistering ging nog verder door het gebruik van de telescoop. Galileo Galilei de wetenschap; een onbetrouwbaar com- zit in zekere zin een buitengewoon demomunicatiemiddel als het woord moet cratisch en integer karakter. De verwerslaagde erin om met dit hulpstuk een vrij daarin het veld ruimen voor mathemati- ving van kennis is op die manier niet exacte beschrijving van het maanlandsche formules en symbolen. Nu de mens voorbehouden aan personen met geniale, schap te geven. De maan bleek niet vlak deze taal eindelijk begon te spreken kon individuele kwaliteiten, maar kan in te zijn, wat men altijd gedacht had, maar bevatte bergen, meren en kraters; net als het door God geschreven boek der namur principe bereikt worden door iedereen. op veel directere wijze worden gelezen. De uitkomsten van natuurwetenschappede aarde dus. En tenslotte ontdekte men lijke experimenten dienen immers onder dat de aardbol licht reflecteerde; voor- Anders gezegd: het belangrijkste is niet heen had men wel gezien dat andere pla- om Zijn woorden te lezen, maar om Zijn alle omstandigheden identiek te zijn: het maakt niet uit of het experiment in Neneten lichtgevend waren, maar niemand daden te bestuderen. derland dan wel in Suriname wordt uitgewist zeker wat daarvan de oorzaak was; voerd, of dat de onderzoeker vrijmetsemen was er echter van overtuigd dat de aarde in duisternis gehuld bleef. Toen ndanks deze verzoeningspoging laar dan wel kritisch katholiek is. Deze echter ontdekt werd dat het licht niet uit is de relatie tussen fysica en reli- controleerbaarheid bemoeilijkt oplichtede planeten zelf voortkwam, maar een gie bijzonder gespannen geble- rij en bedrog in de wetenschap, maar reflectie was van het zonlicht dat ook de ven. Voor Newton was God nog tamelijk werkt tegelijkertijd beperkend. Alles in aarde bestraalde, moest men erkennen dominant in de schepping aanwezig als de natuur wat niet reproduceerbaar is.

M

Met al deze ontdekkingen, theorieën en wetten werd een flinke deuk geschopt in het religieus bepaalde wereldbeeld van die tijd.

O

28

VU-MAGAZINE - JUNM987

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen