VU Magazine 1990 - pagina 325

B

H

et literaire fenomeen Etty Hillesum, die op 30 november 1943 in Auschwitz werd vermoord, kennen we sinds 1981. Toen verscheen de bloemlezing die uitgever J,G. Gaarlandt samenstelde uit haar dagboeken 1941-1943, onder de titel 'Het verstoorde leven'. Van dit boek verschenen nu al bijna twintig drukken en vele Bij een aantal groepen van dieren, vertalingen. Later vermet name bladluizen (Aphididae) en schenen delen met de watervlooien (Cladocera), is zelfs brieven van Etty uit sprake van seizoensgebonden cycli- Westerbork ('Het densche afwissehng van voortplantings- kend hart van de bawijze. Deze wordt wordt wel cycli- rak'), een aanvullende sche parthenogenese genoemd. De bloemlezing ('In duidiertjes wisselen geslachtelijke zend zoete armen') en, in 1986, de wetenvoortplanting jaarlijks af met een schappelijke uitgave ongeslachtelijke vorm: de partheno('Etty: De nagelaten gegenese ('maagdelijke geboorte', of schhften 1941-1943'), wel het ontstaan van nieuwe indiwaaraan waardevolle viduen uit onbevruchte eieren). Bij bijvoorbeeld bladluizen ontwik- tekstkelen zich uit eieren die in het na- kritische en historische jaar zijn gelegd, vleugelloze vrouw- noten zijn toegevoegd. tjes. Deze vrouwtjes, ook wel stam- De boeken maakten diepe indruk, Een viermoeders genoemd, planten zich in de zomer ongeslachtelijk voort, de joodse vrouw in Nederland (eerder werevenals hun aldus verkregen dochden bekend Anne ters. Zo komt in korte tijd een plant Frank, Edith Stein en onder de luis te zitten. Tegen de Charlotte Salomon) die herfst ontstaat weer een gevleugelde haar hoogst persoonlijversie die zich gewoonlijk naar anke beleving van de dere planten uitzwermt. Daar ontSjoa op papier zet. staat dan uit zo'n (parthenogenetisch) vrouwtje weer een geslachtelij- Het gaat mij nu vooral om de morele keuze ke generatie. De mannetjes en die Etty Hillesum maakvrouwtjes daarvan paren. De eieren te: onderduiken (al dan die dat oplevert, leggen de basis niet in het verzet) ot voor de volgende cyclus. zich laten wegvoeren, Theoretici beschouwen deze voortDe andere keuze die in plantingstactiek als zeer elegant. Het bezette landen aanwecombineert de mogelijkheden om zig is (collaboreren met snel (ongeslachtelijk) een nieuwe de bezetter/verdrukker) omgeving te koloniseren met de moen die-naarmate een gelijkheid zo gevarieerd mogelijk regime langer zit (in (na geslachtelijke voortplanting) het Oost-Europa bijvoorvolgende seizoen in te stappen. beeld bijna een halve Het ziet er naar uit dat zulke eleganeeuw) de normale is te strategieën voor hogere dieren, die keus kregen Etty en zoals de mens, een gepasseerd haar joodse lotgenoten station zijn. Wij lijken al te ver geniet. Juist met het Oostspecialiseerd in de richting van de europese voorbeeld seksuele voortplanting. En dus zulvoor ogen hebben we len we moeten roeien met de riemen de laatste tijd voor ondie we hebben. •

ijna ontroerd raken speurders naar het raadsel van de seks, bij het aanschouwen van soorten die er in slagen geslachtelijke voortplanting af te wisselen met ongeslachtelijke. In veel modellen die met de regelmaat van de klok verschijnen in vakbladen als 'Journal of Theoretical Biology' en 'Evolution' worden de kosten en baten geanalyseerd van dit afwisselende voortplantingsgedrag. Men vindt deze met name bij zeer eenvoudige organismen zoals pantofFeldiertjes (Paramecium) en radardiertjes (Rotifera).

VU-MAGAZINE—SEPTEMBER 1990

vermijdelijke collaboratie overigens wat meer begrip gekregen. Waarom koos Etty voor de dood? Met die vraag voor ogen las ik de boeiende bundel reacties op de dagboeken en brieven van Etty Hillesum die uitgever Gaarlandt samenstelde ('Men zou een pleister op vele wonden willen zijn'. Balans, 1989). Er staan recensies in uit de eerste periode, van

mijn familie gewroken; en: ik breng degene bij wie ik onderduik in gevaar. Dan de vragen van solidariteit: de meeste zijn te arm om zich onderduiken te kunnen veroorloven, waarom ik dan wel? En: Tijdens het werk voor de Joodse Raad in Amsterdam en Westerbork heb ik zoveel anderen mee weggeholpen, en daarbij gezegd: wij komen ook

co

Etty en de dood?

cc cc

lovend ('De heilige van het Museumplein' van J,L, Heldring in NRC/ Handelsblad, tot kritisch, zoals die van Henriëtte Boas ('Meer egocentrisme dan heiligheid'). Maar ook zelfstandige essays, waaronder studies naar de overeenstemming met Kierkegaard en Seneca, een reactie van Klaas Smelik (in wiens familie de dagboeken bewaard waren gebleven) op kritische vragen over Etty, en een analyse van de morele keuze van Etty, door J.W, Regenhardt, Deze laatste studie legt aan overlevenden die Etty hebben gekend, en aan haar geschriften zelf, de vraag voor: waarom naar Westerbork? Zoals meestal in ons menselijk tekort moeten we een mengeling van motieven vaststellen. Vooreerst de praktische: als ik onderduik wordt dat op

- e n nu ga ik. Maar over alles heen het motief van religieuze, van zingevende aard: "Zij had een soort zelfopoffering, ein Art Martyrium. Ze had iets van iemand die lijdt voor anderen". Zij baseerde dat, zegt een ander, op haar lezing van het Johannes Evangelie, je opofferen ten goede van de mensheid. Zij wilde het lot van haar volk delen. Het is dit motief dat zoveel lezers heeft aangesproken. Niet, zoals Henriëtte Boas veronderstelt, om daarmee andere morele keuzes (zelfdoding, verzet, onderduiken) te veroordelen. Maar een diep gevoel, de behoefte om boven het zinloze, het absurde, van de op haar volk gepleegde ten hemel schreiende massamoord uit te stijgen door dat lot te aanvaarden, en daarbij een pleister op vele wonden te zijn. 15

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen