VU Magazine 1990 - pagina 257

waarbij kleine veranderingen in de beginsituatie buitengewoon drastische consequenties kunnen hebben. Als ik in Amsterdam nies kan dat een storm in New York tot gevolg hebben. Dat lijkt een tikkeltje boud

gesproken, maar E.N. Lorenz, een van de 'godfathers' van de chaostheorie drukt zich in nauwelijks andere bewoordingen uit. Kan de luchtverplaatsing van een wegvliegende vHnder een orkaan in Brazihë veroorzaken, zo vroeg hij zich ooit af. Om het met iets meer wetenschappelijk verantwoorde nuance te zeggen: zeker is dat door een aantal onbeduidend ogende factoren een door de meteorologen geheel onvoorziene depressie kan ontstaan. In die zin ook is de atmosfeer zowel chaotisch als ordelijk. Er heerst chaos omdat door specifieke omstandigheden iets gebeurt wat niet voorzien was. Maar tegelijkertijd is er ook orde, in de uiteenlopende luchtstromingen kristalliseert zich een duidelijk patroon uit: de depressie. In dat verband spreken de chaos-onderzoekers bij voorkeur over het vermogen tot zelforganisatie van de natuur. Het determinisme is niet afgeschaft, nog altijd staan de oorzaken en de gevolgen in een zekere relatie tot elkaar en kun je niet spreken over blind toeval. En nog altijd ook zijn in de atmosfeer de bewegingswetten van Newton geldig. VU-MAGAZINE—JUNI 1990

Wat echter niet meer kan, is op grond hiervan ver vooruit blikken.

O

nregelmatigheden en paradoxen, daar zijn de chaosonderzoekers verzot op.

Zelfs de zogenaamde 'ijzeren' wetmatigheden blijken bij nader inzien soms de flexibihteit van schuimrubber te bezitten. Zo is de beweging van de planeten niet zo voorspelbaar als altijd wel is gedacht. Die bewering doet tenminste de natuurwetenschapper Hijmans in het boek 'De vlinder van Lorenz' over Hyperion, de als een aardappel uitziende maan rond Saturnus. De rotatiebewegingen van Hyperion om de eigen as alsmede de richting van die as in de ruimte zijn namelijk net zo chaotisch als de bewegingen van een dronkeman. De hartslag en de hersenactiviteit verlopen al evenmin aan de hand van nauwgezet gestructureerde schema's. Onderzoekers hebben vastgesteld dat het normale EEG van de hersenen gecompliceerd is. Volgens de geneeskundige De Goede maakt dit een flexibele opname en verwerking van informatie mogelijk. "Het brein gebruikt chaos als een soort parkeertoestand van waaruit snel gereageerd kan worden op een verscheidenheid aan prikkels." Alleen in een toestand van diepe slaap en bij aanvallen van epilepsie wordt het

gedrag der hersenen eenvoudiger. Het trekken van verstrekkende, cultuurfilosofisch getinte conclusies is een hachelijke aangelegenheid. Zeker als, in het geval van de chaostheorie, het onderzoek nog maar in de kinderschoenen staat en veel bevindingen tamelijk dubbelzinnig en onduidelijk zijn. Niettemin wordt hier en daar al geopperd dat we onze opvattingen over ziekte en gezondheid maar eventjes op de helling moeten zetten. Gezondheid is altijd geassocieerd met orde en regelmaat in het lichaam, ziekte met wanorde. Nu begint duidelijk te worden, zo wordt gesuggereerd, dat gezondheid en een zekere mate van chaos elkaar niet uitsluiten, maar elkaar voorondersteUen. Wie zich als betrekkelijk oningewijde in definessesvan de chaos-theorie probeert te verdiepen, krijgt al snel de stuipen op het lijf gejaagd. Door het kwistig strooien met wiskundige formules lijkt de onderzoeker zich mijlen ver te verwijderen van de ervaringshorizon van de modale belastingplichtige staatsburger. Toch heeft de essentie van de chaostheorie bijna iets banaals, iets triviaals. Iedereen weet uit eigen ervaring dat het leven niet volgens voorspelbare patronen verloopt en dat kleine oorzaken grote gevolgen kunnen hebben.

De schoonheid van chaos: een geordende vorm als resultaat van zich onvoorspelbaar voortbewegende punten. Illustratie Mario Markus en Benno Hess

A

ls ik een om het kwartier gaande bus mis, kan het gevolg daarvan nog veel groter worden als ik daarna ook de om het uur rijdende trein niet haal. Of:

Losjes gestructureerde systemen hebben de neiging flexibel te reageren. ik kan als puber het onwrikbare voornemen hebben om arts te worden, maar omdat een leraar op school zo spannend over geschiedenis kan vertellen, besluit ik me toch maar als geschiedenis-student in te schrijven. Dit soort afledaagse intuïties wordt door de chaos-theorie in zekere zin bevestigd. Jan Blokker heeft eens gezegd dat een socioloog iemand is die, wanneer het licht aangaat, zegt dat het ücht is aangegaan. 35

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen