VU Magazine 1990 - pagina 363

Jammer dus voor de conclusie van Payne die dit essentiële deel uit haar werk dienovereenkomstig afzwakt. Als, op basis van resultaten uit ander onderzoek, een paar jaar later ook bij Russel het inzicht rijpt dat niet hij maar Payne het bij het rechte eind had, schrijft hij een imponerend artikel over de chemische samenstelling van de zon. Citeren wij Van Helden over de afloop: "Daarin lees je natuurlijk niet dat CeciUa Payne al eerder had ontdekt dat de zon bijna helemaal uit waterstof bestaat en dat Russel dat toen een absurd resultaat had gevonden. Je leest evenmin dat diezelfde Russel verlangde dat ze haar conclusie afzwakte en anders formuleerde. Zoiets doe je natuurlijk niet, astrofysici zijn tenslotte ook maar gewone mensen." Gewone mensen? Maak 't een beetje! Ondanks het succes van haar onderzoek, en de belangrijke basis die zij daarmee legde voor voortgezet onderzoek naar de oorsprong van het

wel Cecilia moeder werd van drie kinderen O ze altijd veel tijd aan haar werk (heeft) kunnen besteden". Hoeveel kinderen had Henry Norris Russel eigenlijk? Of doet dat niet terzake? Cecilia Payne werd hoe dan ook een vermaard astronome, en mede daarom - zij het pas in 1956 - de eerste vrouwelijk hoogleraar van Harvard University. Maar was dat nou ondanks die discriminatie? Of toch: dankzij!

W

meteen, was geen ruis, maar moest de bewuste achtergrondstrahng zijn. De steady-stategedsichie kon in het vergeetboek, de oerknal was een bewezen geacht feit. Overigens was de teleurstelling bij beide partijen even groot: bij Dicke omdat hij zag dat anderen hem voor waren geweest, en bij Wilson en Penzias omdat zij op het verkeerde paard hadden gewed en ook nog eens hun eigen theorie om zeep hadden geholpen. Van Helden hinkt in zijn populair geschreven geschiedenis van de fysi-

ie wat vindt heeft slecht gezocht; een dichtregel van Rutger Kopland die ook uitstekend als motto voor 'Mensen zoals wij' had kunnen dienen. Want keer op keer wordt hierin benadrukt hoe groot de rol van het toeval is bij het doen van wetenschappelijk belangwekkende ontdekkingen. Zo werd het bewijs dat ons heelal een begin moet hebben gehad, gevonden door onderzoekers die juist onverdroten uitgingen van ca nogal sterk op twee gedachten. de theorie dat de kosmos, zonder Het boek begint als schets van - albegin of eind, in een statische toe- weer een cliché - de mens achter de stand verkeert. Pikant detail hierbij wetenschapper, maar eindigt als een is dat degene die tezelfdertijd de visionaire, al te stellig geformuleerde oerknal-theorie trachtte te bewijzen, vooruitblik op wat ons, zo wij tijd de aanwijzing daarvoor al veel eer- van leven hebben, als heelalbewoder had gevonden zonder het zelf te ners, allemaal te wachten staat. Hij beseffen. had zich moeten beperken tot het In de jaren zestig was de fysische een of het ander. En bovendien zijn wereld nog verdeeld in twee kam- z'n eigen kosmologische opvattingen pen: de aanhangers van de oerknal- niet echt actueel. gedachte en de verdedigers van het statische steady-statemodd. Een berappant is namelijk dat in wijs voor de juistheid van eerstzijn hele boek de naam van genoemde opvatting zou slechts te Stephen Hawking niet voorvinden zijn in het opsporen van eni- komt: de zwaar gehandicapte maar gerlei vorm van 'achtergrondstra- briljante Britse astrofysicus - uniek hng'; vaag residu in een uitdijend pionier in het streven naar die ene heelal, van de big bang waarmee het Universele Theorie - die in zijn geallemaal zou zijn begonnen. ruchtmakende boek 'Het heelal' de Terwijl Robert Dicke, met geavan- oerknal-theorie ingrijpend genuan, , p, , ,/ ,,. ceerde apparatuur maar zonder succes, die achtergrondstraUng op het ceerd heeit. s Mans opvatting spoor trachtte te komen, deden nog houdt in feite het midden tussen een geen vijftig kilometer verderop twee dynamische en een statische visie op steady-state-adepten, Robert Wilson de kosmos, die hij zich als een soort en Arno Penzias, vergeefse pogingen globe voorstelt, waarin tijd een imaeen onverklaarbare ruis uit hun ginaire grootheid is geworden. overgevoelige radiotelescoop te filte- Om nog een andere reden had Hawren. king in Van Heidens boek niet misDicke, die twintig jaar eerder on- staan. Voor wie van anekdotes bewust de nu door hem gezochte houdt is deze Brit een bij uitstek straling feitelijk al had gevonden, kleurrijke figuur die in zijn werk de ging een kijkje nemen bij zijn twee lezer niet onkundig laat omtrent collega's en hun onverstoorbaar rui- prozaïsche omstandigheden die aan sende telescoop. Die ruis, wist hij zijn inzicht hebben bijgedragen. Zoals het feit dat de lange tijd die

Elke mijlpaal betekent voor Cecilia Payne een nieuw obstakel. Promoveren is er in het stijf-Engelse Cambridge van de jaren twintig niet bij.

F

heelal, kon zij nog steeds geen wetenschappelijk medewerker worden. Met de voor haar vernederende status van amanuensis mocht zij na verloop van tijd weliswaar college geven, maar haar naam werd angstvallig uit de studiegids gehouden. Die feiten zijn navrant genoeg. Maar Van Helden maakt het allemaal - onbewust? - nog een graadje erger met de mededehng dat "hoeVU-MAGAZINE—OKTOBER 1990

9

Niels Bohr: weltfrerad als geen

^^^^ Foto ANP

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen