VU Magazine 1990 - pagina 270

E

nerzijds, anderzijds - die woorden heeft Fontijn vaak nodig als hij over Van Eeden praat: "Daarom heet mijn boek ook 'Tweespalt'. Van Eeden was morahserend, maar had tegelijkertijd juist iets amoreels. Van Deyssel heeft hem beschreven als een dandy-achtige figuur, die sterk op luxe was gericht. Dat element heeft hij zeker in zich, maar hij was vooral iemand met een sterk ontwikkeld geweten, een krachtig superego. En hij liet dat geweten niet alleen op zichzelf los, maar projecteerde het ook op anderen. Dat is een van de meest vervelende trekken in hem: het bevoogdende." Zijn positie versterkte die neiging: "Voor de Tachtigers was hij de arts, de psychiater, de helper. In verhouding tot hen was hij vrij rijk, hij moest vaak financiële hulp bieden. Dan kom je ook heel snel tot bevoogding. En als je als psychiater steeds te hulp wordt geroepen, krijg je snel een artsentoontje. Maar soms waarschuwde hij ook terecht. Bijvoorbeeld voor het drinken van Kloos, dat bracht grote schade aan zijn persoonlijkheid. Die man verloederde en dan mag je als vriend iemand best de goede weg wijzen."

den niet al te zeer vast te pinnen op psychologische factoren heeft hij ook ruimschoots aandacht besteed aan sociale en historische factoren, zoals de Victoriaanse moraal. De manier waarop Fontijn wroet in het brein van Van Eeden, maakt een degelijke indruk. Slechts een enkele keer lijkt hij misschien iets te ver te gaan, bijvoorbeeld als hij het vegetarisme van Van Eeden in verband brengt met diens afkeer van seksuahteit. Fontijn, zelf ook vegetariër, geeft onmiddellijk toe dat hij wellicht onduidelijk is geweest: "Je moet het zien in de context van die tijd," reageert hij, "waarin bijvoorbeeld Tolstoj een belangrijke figuur was. Het gaat om het net van associaties dat bij Van Eeden een rol speelt. Hij verbindt vegetarisme met ethische hoogheid, met vrouweUjkheid en met aseksuaHteit. Net als Tolstoj associeert hij vlees eten met seks."

schreef een medogenloze kritiek waarin hij zichzelf aanviel op zijn zwakke plek: de oprechtheid van zijn motieven. Hij liet het stuk kopiëren door een patiënte, die het onder het pseudoniem Lieven Nijland moest opsturen aan Kloos, om het te publiceren in De Nieuwe Gids. Van Eeden wilde met deze practical joke aantonen dat hem in een kritiek niet de hardheid hinderde, maar de onrechtvaardigheid. Tegelijkertijd kon hij er Kloos mee testen. Deze reageerde echter uiterst correct. Hij publiceerde het stuk pas nadat Van Eeden er in had toegestemd en liet zich ook op andere wijze niet uit de tent lokken. Maar toen de grap uitkwam was Kloos wel geïrriteerd. Van Eeden die zijn eerlijkheid had willen bewijzen, had in feite zijn vrienden belazerd. Uit zijn dagboek blijkt dat hij zelf van het begin af

I

Van Eeden op een litho van Jan Veth, uit 1891.

n zijn boek trekt Fontijn echter ook in dit geval de motieven van Van Eeden in twijfel. Dat hij de zieke Kloos, die zich de jaren ervoor pubhekelijk vaak fel tegen Van Eeden had gekeerd, ter verpleging bij zich in huis opnam, was een ideale mogelijkheid om te bewijzen hoe voortreffelijk hij was in moreel opzicht. Fontijn: "Ja, ik heb dat niet bij veel mensen, maar bij Van Eeden vraag ik me steeds af: wat zijn precies zijn motieven? Die zijn zo ontzettend gemengd. Ik wantrouw hem vrij vaak. Volgens Frans Eerens kon hij zich niet volledig geven, er was altijd een voorbehoud. Daardoor kon hij niet echt een artiest zijn, want een artiest komt vanuit een bepaalde eenzijdigheid tot creatie. Als je voortdurend bedenkingen hebt, dan krijg je dat weifelende dat in het oeuvre van Van Eeden tot uiting komt." De vermeninging van motieven komt het sprekendst naar voren in een aff"aire die rond de jaarwissehng van 1891-1892 speelde. Van Eeden

recht zijn, zijn ze ook onoprecht." Per saldo komt Van Eeden uit de biografie naar voren als een tragische figuur, vooral omdat hij zelf geen genoegen nam met zijn ambivalente karakter. Het in zichzelf tegenstrijdige noemde hij ziekelijk. Met behulp van een sterke wil en naleving van ethische principes moest de tweespalt worden overwonnen.

reduceren, kon je tot een soort heiligheid komen. Dat werd beschouwd als het hoogste streven. De trots en de hoogmoed moesten worden verbrijzeld. En bij Van Eeden was die trots juist zo groot. "Hij was een soms geniale man, met een enorm brede interesse. Hij was levenslustig; hij moet geweldig veel energie hebben gehad om al die projecten op te zetten. En aan de andere kant was er een mechanisme waarmee hij het iedere keer probeerelke gevoelens roept zo iede kapot te maken. Als je dat van mand bij zijn biograaf dichtbij ziet, is het erg tragisch. Als op? Fontijn zoekt het hij een klein beetje meer restrictie en juiste woord: "In de loop van mijn realiteitszin had gehad, dan had hij onderzoek kwam er niet alleen irrieen virtuoos man kunnen zijn." tatie naar boven, maar ook een Een diagnose die gesteld wordt na soort deernis. Hij was een tobber, het overlijden van de patiënt? Pradie slecht overkwam, maar het echt tend met Van Eedens biograaf krijg niet altijd kwaad bedoelde. "Ik heb me ook afgevraagd of hij je nu en dan de indruk dat je tegendat niet juist graag wilde. Daarmee over zijn psychiater zit. In zijn kwam ik op een neurotische trek: de proefschrift koos hij voor een psycultus van het lijden. Die cultus valt chologiserende aanpak, omdat Van Eeden daar zelf veel materiaal voor te plaatsen binnen de mystiek van geeft, in onder meer zijn dagboek en die periode. Door je van de wereld zijn droomboek. Maar om Van Eeaf te wenden en je persoonlijkheid te

W

aan al in de gaten had dat zijn opzetje niet geheel deugde. Fontijn: "Het merkwaardige is dat hij in bepaalde opzichten onoprecht was, maar tegelijkertijd juist erg oprecht, tè oprecht. Van Eeden heeft

mij duidelijk gemaakt, dat als mensen een sterk ontwikkeld geweten hebben, ze dat geweten toch op de een of andere manier proberen te omzeilen en daardoor tot oneerlijkheid komen. Juist omdat ze zo op-

VU-MAGAZINE—JULI/AUGUSTUS 1990 VU-MAQAZINE-^ULI/AUGUSTUS 1990

en belangrijke metafoor in de negentiende eeuw was ^die van het beest. Ik zou er graag een onderzoek naar doen: ze staat voor het animale, de arbeider, het driftleven. Dus het beest Jan Fontijn: wordt in het vegetarisme gekoesterd, nieuwsgierigheid. Foto Bram de maar is binnen die associaties juist Hollander bedreigend. Die ambivalentie heb ik willen aangeven. Daar komt nog bij dat ik denk - en daar sta ik niet alleen in - dat een te sterk ethisch postulaat met betrekking tot het vegetarisme gevaarlijk is. We komen in de evolutieketen voort uit het dier en de animale kant speelt bij de mens nog dagelijks een rol. Freud waarschuwde terecht tegen het te zeer ontkennen van dat element." Zelf hing Van Eeden op een vreemde manier de beest uit: hij kon, ook

'Waar schrijft hij nog voluit vanuit zijn oprechte gevoelens en overtuigingen en waar doet hij gewoon mee met zijn tijd?' toen hij getrouwd was, hevig verliefd worden, maar hield het graag platonisch. Hij ideahseerde vrouwen, maar associeerde ze ook met sfinxen. De eerste keer dat hij met zijn gevoelens overhoop raakte, was 5

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen