VU Magazine 1990 - pagina 259

Veel politici zien zulke ontwikkelingen met lede ogen aan. Ze klagen over de desinteresse van de burgers en het verval van het politieke gezag. Volgens meteoroloog Henk Tennekes maakt de chaos-theorie echter duidelijk dat het risico dat berekeningen kunnen ontsporen, niet altijd negatief hoeft te worden beleefd. "Een systeem ontspoort namelijk lang niet altijd catastrofaal wanneer we toelaten dat kleine oorzaken grote gevolgen hebben. Het komt meestal gewoon in andere soorten gedrag terecht." Evenals in de atmosfeer heerst in de menselijke samenleving niet louter anarchie. De samenlevingsvormen bezitten niet minder dan de luchtstromingen een verrassend vermogen tot zelforganisatie. Losjes gestructureerde systemen hebben de neiging flexibel te reageren op prikkels die van buiten komen, terwijl stabiele, sterk hiërarchische systemen nauwelijks tot laveren in staat zijn en log en massief op hun doel

afstevenen. Een doel dat ze overigens zelden bereiken.

A

lertheid en wendbaarheid zijn waarden die het in de hedendaagse, complexe samenleving beter doen dan beginselvastheid en voorspelbaarheid. Niet alleen reageren chaotische systemen echter sneller op bepaalde ontwikkelingen, ze kunnen ook een verrassende traagheid, een resistentie ten opzichte van opgedrongen verandering vertonen. Zo zijn al die prachtige 'positieve' actie-plannen ten behoeve van minderheden tot mislukken gedoemd wanneer de organisaties die ze moeten uitvoeren er niet aan willen. De logica van een chaotisch systeem blijkt een andere te zijn. Tennekes: "Het zelforganiserend vermogen van een complex chaotisch systeem bestaat bij de gratie van terugkoppelingen en gevoeligheden van de interne dynamica; dat kan niet van buitenaf opgelegd worden. Samenhang ontstaat binnen een systeem, niet erbuiten."

De maatschappelijke variant van de chaos-theorie klinkt een tikkeltje anarchistisch, goed in het straatje passend van krakers en oudere jongeren. Het opvallende is echter dat het zogeheten establishment er de afgelopen jaren niet minder zijn voordeel mee heeft gedaan. Zo hield een software-bedrijf in 1988 een congres waar vele honderden managers met gespitste oren luisterden naar de verhalen van Tennekes en andere voorvechters van de chaostheorie. Niemand die gek scheen op te kijken van de adviezen aan het bedrijfsleven: kleinere semi-autonome werkeenheden waarmee werknemers zich kunnen identificeren en plattere organisaties met minder staf. Het idee dat de manager als een hoofdmachinist aan de top van de onderneming zit, de hele zaak overziet en naar zijn hand zet, werd en passant even naar het museum van de organisatie-archeologie verwezen. Het management zou zich eerder moeten richten op het 'vrouwelijke' aspect van het koesteren van relaties en het bieden van ondersteuning. Chaostheorie met een feministisch randje. De atmosfeer: een Al die pogingen om een nog nauwe- metafoor voor liet i..i

j

u

1 • i ir

j

»i

gedrag van creatieve

systemen. lijks goed uitgekristalliseerde theorie systemen op een ander terrein toe te passen dan waarop zij oorspronkelijk ontwikkeld is, kunnen snel iets geforceerds krijgen. Misschien kan de maatschappelijke variant van de chaos-theorie nog het best opgevat worden als een zinvolle metafoor, een hulpmiddel dat aangeeft dat er andere, betere manieren zijn om naar de samenleving te kijken dan in de traditionele Newtoniaanse termen. De chaos-theorie als metafoor kan verhelderen dat het idee van een eenduidig bepaalbare toekomst aan flarden is geblazen. Al die hedendaagse systeempjes hebben nog wel hun doelstellingen, maar een klein zuchtje wind kan al weer een bijstelling van de koers imphceren. Waar het maatschappelijk geheel, voor zover je nog over iets dergelijks kunt spreken, op afstevent, daar valt nauwelijks een zinnig woord over te zeggen.D

Henk Tennekes e.a. - De vlinder van Lorenz: de verrassende dynamica van chaos. Aramith, Bloemendaai. f34.90.

VU-MAGAZINE—JUNI 1990

37

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen