VU Magazine 1990 - pagina 339

als hoofdschuldige de duivel aan, de vader der leugenen, die erop uit was mensen op een dwaalspoor te brengen en te verwijderen van de goddelijke waarheid. Evenmin vooruitstrevend was zijn positie in het debat over hekserij: ondanks zijn vertrouwen in eigen waarneming en gezond verstand was Browne overtuigd van het bestaan van heksen. Hij trad zelfs op als getuigedeskundige bij een heksenproces. Met al zijn eigenzinnigheid bleef ook Thomas Browne een kind van zijn tijd.

D

e wetenschap vorderde en de experimentele methode won het pleit. Toch maakten de algemene misvattingen waartegen Browne zich had verzet niet bereidwillig plaats voor redelijker inzichten. Browne had opvolgers nodig, en die kwamen er ook. Maar hoe veelomvattend hun arbeid ook was, het waren vooral verzamelaars en popularisators, die zelf geen onderzoek verrichtten. Een van hen was Jacques-Barthélemy Salgues (circa 1760-1830), een Frans hoogleraar in de welsprekendheid, die bij het uitbreken van de Revolutie zijn kerkelijke carrière opgaf en zich na verloop van tijd geheel aan letterkunde en journalistiek wijdde. Hij schreef drie delen van 'Des erreurs et des préjugés répandues dans la société' (1810-1813) en voegde daar later nog andere werken aan toe over vooroordelen en misverstanden. Salgues gaat een grote verscheidenheid aan misvattingen te lijf, met een voorliefde voor wichelroeden, andere soorten waarzeggerij en bijVU-MAGAZINE—SEPTEMBER 1990

geloof. Een greep uit de inhoud van zijn eerste serie boeken over vooroordelen en misverstanden: Pygmeeen - hebben ze ooit bestaan? Albino's - vormen ze een eigen ras? Platteland - zijn de zeden op het platteland beter dan in de stad? Kometen - voorspelt hun verschijning rampspoed? Hanen - leggen oude hanen een ei? Mieren - zijn ze schadelijk voor bomen? Zweet - is menselijk zweet giftig? Hannibal - heeft hij een pad door de Alpen geboord met azijn? Neus - zijn adelaarsneuzen superieur aan andere? Aristoteles zijn onbeschaafde opvattingen over vrouwen. Siberië - toestand van de toneelspeelkunst in Siberië. De verleiding is groot om te blijven citeren. Later in de negentiende eeuw schreef de rabiaat katholieke archeoloog Charles Barthélemy zestien delen 'Erreurs et mensonges historiques' (1865-1885), Barthélemy, die de persoonlijke zegen had van Paus Pius IX, beijverde zich vooral misvattingen te weerleggen die de moederkerk in een kwaad daglicht stelden. Hij tornde aan de gruweldaden van de Spaanse Inquisitie, rehabiliteerde de gifmengende famihe Borgia en betoogde dat de geschiedenis van de vrouw die erin slaagde tot paus gekozen te worden (Pausin Johanna) een legende is.

B

arthélemy werd afgelost door A.S.E. Ackermann, die in 1892 misvattingen begon te verzamelen voor zijn levenswerk 'Popular fallacies', waarvan hij in 1909 de eerste druk kon presenteren, met 460 stuks. De vierde druk (1950) behandelt er al meer dan tweeduizend - Ackermann besteed-

de dus meer dan een halve eeuw aan zijn encyclopedie. Ook hij bedrijft propaganda voor zijn eigen morele en levensbeschouwelijke inzichten, maar die verschillen aanzienlijk van die van Barthélemy. Ackermann koestert bijvoorbeeld zeer liberale opvattingen over geboortenbeperking en seksualiteit en bestrijdt als nudist dat zedigheid noodzakelijk verbonden is met het dragen van kleren. Ackermann weerlegt ook, net als veel van zijn collega-betweters, meningen waarvan je je afvraagt of ze ooit verkondigd zijn. Dat je whisky in je laarzen moet gieten, wanneer je voeten nat zijn en je gedwongen bent je laarzen aan te houden, bij-

Ondanks zijn vertrouwen in eigen waarneming en gezond verstand was Browne overtuigd van het bestaan van heksen. voorbeeld, {'a common belief in East Anglia'). Misschien werd het laatste hem ingegeven door zijn afkeer van alcohol - de zegeningen van de geheelonthouding zijn een terugkerend motief in 'Popular fallacies'. Ackermann had ook zijn blinde vlekken: hij wilde bijvoorbeeld niet aannemen dat roken ongezond is en kanker veroorzaakt, en dat suiker schuldig is aan tandbederf. Ackermann was bij lange na niet de laatste opvolger van Browne. Ik 29

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen