VU Magazine 1991 - pagina 331

vrienden, scheidt. En het is twijfelachtig of deze romantiek -~ ondanks de aangekondigde komst van hogesnelheidstreinen, die efficiënt en zonder pluche met 300 kilometer per uur door het eengeworden Europese landschap razen - ooit geheel zal verdwijnen. Wie voor deze vorm van romantiek gevoelig is, komt in het spoorwegmuseum tijd en ogen tekort. Veel opa's met kleinzoons, kortom. Romantiek spreekt ook uit de liefdevolle benamingen die men het rijdend materieel in de loop der tijden heeft gegeven: Nestor, Arend, Sik, Blikken Tinus, Blauwe Engel of Backertje. Onverholen respect spreekt uit de naam Bergkoningin, vergeven aan een pikzwarte, kolossale, maar wat verwaarloosd ogende stoomlocomotief die, weinig vorstelijk, in de bergen van ons voormalig Indië het zware werk verrichtte. Ook het Strijkijzer en de Hondekop - materieel uit een recenter verleden - horen in zekere zin in deze categorie bijnamen thuis. Een uitzondering hierop vormt de NS6317 die de niet zo vleiende bijnamen Beul en Moordenaar kreeg toebedeeld. Deze grootste en laatst gebouwde stoomlocomotief van ons land, waarvan het eerste exemplaar in 1913 op de rails werd gezet, trok dagelijks de last van een onafzienbare sleep wagons vol steenkool vanuit Zuid-Limburg naar het westen van ons land. Het monster gebruikte daarbij zelf zoveel van de vervoerde brandstof, dat ~ zoals spottend werd verteld - de wagons vrijwel leeg op de plaats van bestemming arriveerden. Extra zwaar werk voor de stoker dus, die de kolen van de tender in de altijd hongerige vulmond van het gevaarte moest scheppen. En vandaar de bijnamen. Werken bij het spoor is ook nu nog geen pretje; vandalisme en vormen van agressie en geweld jegens treinpersoneel vullen van tijd tot tijd de krantekolommen. Maar de arbeidsomstandigheden in vroeger jaren waren zo mogelijk nog erbarmelijker. Halverwege de vorige eeuw verrichtten machinist en stoker hun toch al zware, lichamelijke arbeid in de open lucht. Bescherming kregen zij enige jaren later, van de zogeheten 'brilplaat'; niet meer dan een metalen borstwering met twee kijkgaten VU-MAGAZINE—SEPTEMBER 1991

erin. Nee, dan zit de treinmachinist - ondanks de algehele elektrificatie van het spoor traditiegetrouw 'meester' genoemd - er tegenwoordig warmpjes bij. De in het museum opgestelde, opengewerkte cabine van een Sprinter laat zien, dat het werk van de meester inmiddels is teruggebracht tot het bedienen van een vrij overzichtelijk paneel met drukknoppen.

E

n dan de conducteur! Ook die verrichtte zijn werk aanvankelijk in de open lucht. Tijdens de rit liep hij (want vrouwen waren bij het spoor alleen nog werkzaam in het seinwezen) kaartjes knippend van coupé naar coupé, balancerend op de treeplank, hangend aan een stang. Die coupe's waren volledig van elkaar gescheiden en hadden elk afzonderlijke buitendeuren. Een middenpad vergde teveel kostbare zitruimte. Dergelijke luxe, als gevolg waarvan men een wagon - later zelfs een hele trein - van voren naar achteren kon doorlopen, werd pas veel later gemeengoed. Met de introductie van het gangpad nam ook het comfort voor de reiziger toe. De houten banken bleven weliswaar voortbestaan in de derde klasse, waar minderbedeelden de gevoeHgheid van hun zitvlees mochten beproeven. Maar voor weigestelden werd de treinreis al spoedig een aangename manier om zich te verplaatsen. Het interieur van latere rijtuigen illustreert dat met de aanwezigheid van retirades, afzonderlijke niet-roken- en vrouwencoupé's, gecapitonneerde bekleding en veel glimmend koper. Dat koper moet natuurlijk gepoetst. Voor dat karwei beschikt het museum over een legertje vrijwilligers veel gepensioneerde NS-medewerkers, is het vermoeden - die met poetsdoek en een busje koperpoets, blijmoedig dit monnikenwerk verrichten. De firma Brasso doet hier goede zaken.

T

echnisch geïnteresseerden komen in het spoorwegmuseum volop aan hun trekken. Wie nog niets van het principe van de stoommachine had begrepen, kan hier inzicht verwerven in de wijze waarop de met behulp van een stoomketel, en een zuiger opgewekte druk via een verticale beweging

wordt omgezet in een draaiende, die door middel van krukas en vliegwiel op de aandrijfwielen wordt overgebracht. Ook het verschil tussen sneltrein- en goederenlocomotief wordt geduldig uitgelegd. De eerste heeft grotere wielen waarmee een relatief hogere snelheid kan worden bereikt, hetgeen echter ten koste gaat van de trekkracht. De tweede heeft kleinere wielen. Een omgekeerd resultaat is daarvan het gevolg: superieure trekkracht die ten koste gaat van de topsnelheid. De hogesnelheidstrein waarvan uitvoerig tekst en uitleg wordt gegeven, spreekt minder tot de verbeelding dan zijn door stoom aangedreven voorgangers. Nieuwigheid, denken wij. Niet nieuw is in elk geval de concurrentiestrijd tussen rail- en wegverkeer. Posters uit de jaren dertig, waarop vrachtwagens zich op onbewaakte spoorwegovergangen in treinstellen boren, laten zien dat de strijd in die tijd op weinig fijnzinnige wijze werd gevoerd. De tekst op het affiche wil ons doen geloven dat "de bordjes zijn verhangen", ten gunste van het spoor. Een vrome wens, zo weten wij zestig jaar later, is nog steeds de vader van die gedachte.

O

p het eerste perron van dit voormalige Utrechtse station Maliebaan, staat een exemplaar van de inmiddels lang verdwenen koffiekar. Helaas is de kar buiten gebruik en zijn de broodjes kaas en ham achter het ruitje namaak, evenals het uitgestalde ooft. Voor een consumptie moet men naar de Blauwe Roemeen, een authentiek restauratierijtuig vol vergane glorie. Daar blijkt om twee uur in de middag de aanbevolen bal met brood uitverkocht. Schuin boven het tafeltje waaraan wij een schraal kopje koffie drinken, bevindt zich een luikje met het opschrift Reclamatiun. Reclamations, Beschwerden. Maar het lijkt ons niet chic om daarin een klacht over de gebrekkige verkrijgbaarheid van zoiets prozaïsch als een bal gehakt te deponeren. D Het Nederlands Spoorwegmuseum, Maliebaan, Utrecht, is op werkdagen geopend van 10 tot 17 uur; op zon en feestdagen van 13 tot 17 uur. Gesloten op maandagen, eerste paasdag, eerste pinksterdag, eerste kerstdag en nieuwjaarsdag.

13

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen