VU Magazine 1991 - pagina 217

H

reldbeschouwingen, of ze nu verpakt zijn in de frasen van duizendjarige rijken of- om het actueel te houden - die van het 'pan-Arabisme', ze verhullen slechts het machtsstreven; er is geen inhoud of doel van de macht, wie het laagje van de retoriek wegkrabt, treft een leegte aan. Het winnen is belangrijk, niet de winst. Zoals bij de Potlatch is het doel van de aanvalsoorlog niet het verwerven van materieel bezit - eerder het tegendeel - maar de suprematie van de eigen stam en de eigen persoon; geëerd en bejubeld zullen de heldendaden voor eeuwig in het geheugen van het nageslacht gegrift worden. De Romeinen zijn een goed voorbeeld. Zeker, stelt Huizinga, al die veroveringen dienden om door middel van nieuwe toevoergebieden de welvaart te verzekeren en om door het vooruitschuiven van de grenzen de veiligheid te vergroten. Maar die nuttigheidsmotieven zijn wat hem betreft ruimschoots ondergeschikt aan het heilig ideaal: zegepraal, lauweren en roem. "Aan den aanvang van een strijd om het bestaan staat meestal niet de honger, maar de afgunst om macht en eer." VU-MAGAZINE—MEI 1991

et onuitgesprokene in 'Homo Ludens' is de actualiteit, de nationaal-socialistische dreiging. Maar er is geen vergrootglas nodig om dwars door Huizinga's psychologie van het aanvalszuchtige volk het heden heen te zien schemeren. Je zou 'Homo Ludens' kunnen lezen als een indirecte, misschien ook wel onbedoelde polemiek. Alom ging men er in de jaren dertig nog van uit dat ook iemand als Hitler zich nog door rationele motieven Het leiden, dat je met hem zaken kon doen, dat hij bereid was tot compromissen; kom tegemoet aan zijn gedeeltelijk gerechtvaardigde verlangens en hij houdt zich verder wel rustig. 'Homo Ludens' maakt via een omweg korte metten met zulke geruststellende illusies. Het nationaal-socialisme moest in 'Homo Ludens' ook het onuitgesprokene blijven omdat het systeem in 1938, toen het boek gepubliceerd werd, nog in de knop zat; de kenmerken waren al duidelijk herkenbaar maar het duurde nog even voordat ze full blown naar buiten zouden breken. Het duurde nog even voordat Huizinga's stelling dat elke strijd voortkomt uit een verlangen naar zegepraal, lauweren en roem, in zijn meest radicale vorm werd bevestigd. Elias Canetti (die Huizinga's 'Homo Ludens' goed kende) bestempelde Hitler ooit als een aan het overtreffen verslaafde. Bij Hitler wordt letterlijk alles een wedstrijd, een spel om de superioriteit. In de krachtmeting moet de triomfator naar boven komen. De sterkste is altijd de beste, daarom is het gevecht de enige mogelijkheid om een overwinnaar aan te wijzen, om duidelijk te maken wie de meeste eer toekomt. Niet alleen in de oorlog maar ook in het alledaagse leven overheerste bij Hitler een ongebreidelde lust in de krachtmeting; hij gaf vaak twee mensen dezelfde opdracht mee in de hoop dat ze elkaar zouden overtreffen.

D

ie andere aan het overtreffen verslaafde, Saddam Hoessein, sprak met een gepast gevoel voor retoriek, over 'de moeder van alle veldslagen', het gevecht dat alle voorgaande tot kinderspel zal reduceren. Verdragen kunnen zulke mensen niet serieus nemen, daar is geen bloed aan te pas

gekomen, dat is niet echt. Met veel Johan Huizinga: liefde en een bulderende lach ver- geen academiscli ,

j-

j-

•

^

conformist.

scheuren ze die vodjes papier. Con- ^^^^ spaarnestad sessies en compromissen zijn goed Fotoarchief voor verwekelijkte, halfzachte types, de zo felbegeerde roem en eer bereik je er nooit mee. Hitler beschouwde Napoleon als zijn grootste historische rivaal (ongeveer zoals voor Saddam Hoessein Nebukadnezar zijn grote voorbeeld en concurrent was). Alles wat Napoleon gedaan had moest overtroffen worden. Is de Champs Elysees twee kilometer lang? Dan bouwen wij een praalstraat van vijf kilometer. Is de Are de Triomphe vijftig meter hoog? Dan zetten wij een triomfboog van 120 meter hoog neer. Het was een van de fantasma's van Hitler om in zo'n triomfboog alle namen van de 1.8 miljoen Duitsers te beitelen die in de eerste wereldoorlog om het leven kwamen. De nederlaag wordt omgezet in een overwinning. De aan het overtreffen verslaafde kan geen nederlagen accepteren, zoals het voor Irak onmogelijk was toe te geven dat de oorlog

Juist in het volkenrecht is iets van die oude ridderhjke moraal bewaard gebleven. verloren was. De volstrekt zinloze en kansloze oorlog van Duitsland tegen Rusland kan alleen uit die overtrelRngswil verklaard worden. Hitler dacht niet alleen de overwinningen van zijn rivaal in de schaduw te kunnen stellen maar zelfs diens nederlagen in overwinningen om te kunnen zetten. Hitler bewonderde en benijdde de schoonheid van Parijs; je zou die stad eigenlijk moeten vernietigen, zei hij wel eens. Maar hij voegde er dan aan toe dat Berlijn veel mooier dan Parijs ging worden. Als Parijs slechts een flauwe afspiegeling van Berlijn zou zijn, maakte dat vernietiging overbodig. Overwinnen en verwoesten grenzen dicht aan elkaar, concludeert Canetti. "Het overtreffen is gelijk aan de overwinning, en wanneer het snel gelukt, dan schort het de verwoesting op." Het is niet zo wereldvreemd dat Huizinga zich voor dit soort macabere spelletjes interesseerde. Wat dat 31

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen