VU Magazine 1991 - pagina 90

Philomena Essed: papieren dreigement. Foto Henli Thomas

het algemeen een zeker schuldbewustzijn over het koloniale verleden, er is een zeker besef ontstaan van de risico's van stereotype denkbeelden en cliché's over zwarten. De beschuldiging dat Nederland een racistische samenleving is, wordt eerder in nederigheid aanvaard dan krachtig weersproken. Door alle problemen in de zogeheten multiculturele samenleving tot racisme te herleiden, worden de zaken wel heerlijk overzichtelijk. Het komt allemaal neer op een mentaliteitsverandering, desnoods met krachtige maatregelen af te dwingen. Als die werkgevers nu maar niet zo verdomd racistisch waren en alle goede baantjes aan hun kleurgenoten zouden vergeven dan, ja dan zou de wereld er heel wat vriendelijker uitzien. De omschrijving van Nederland als een samenleving waarin het racisme 'structureel' aanwezig is, heeft iets paradoxaals. Men snijdt zich ermee in eigen vlees. Ongetwijfeld zit achter zo'n diagnose mede de strategische bedoeling er op te wijzen dat het de hoogste tijd is voor ingrijpende, politieke maatregelen. Maar tegelijkertijd wordt ieder praktisch

'Juist degenen die op het punt staan in de samenleving op te gaan, cultiveren graag een ressentiment tegen de meerderheid.' handelen nagenoeg onmogelijk, en is elke vorm van actie tot mislukken gedoemd. Als het racisme werkelijk tot in de kleinste poriën van het maatschappelijk lichaam is doorgedrongen, probeer het er dan maar eens uit te zweten. Daar is geen kuur tegen opgewassen. Opvallend in de interviews die Philomena Essed hield was de terughoudendheid waarmee zwarte vrouwen vervelende ervaringen beschreven. Wie die verhalen leest voelt al snel een forse woede in zich opkomen; ergernis over de veelal kleinerende, brute en botte wijze van behandelen in tram, school, of op het werk, die de vrouwen zich moeten laten welgevallen. Niettemin hebben 36

de vrouwen zelf grote aarzeling om woorden als 'discriminatie' en 'racisme' in de mond te nemen. Voor de onderzoekster duidt dat op een gebrek aan bewustzijn, een vooralsnog bestaand onvermogen om achter de incidenten de bredere samenhang te zien. Zijzelf daarentegen kon al die verhalen moeiteloos inkaderen. Steevast blijkt het een symptoom te betreffen van het systematische racisme waaraan de hele Nederlandse samenleving lijdt.

A

fgezien van de vraag of in alle gevallen van botheid van een daadwerkelijk systematisch racisme sprake is, lijkt de terughoudendheid van de geïnterviewde vrouwen, vanuit strategisch oogpunt, verre van onverstandig. Wie aangeeft zo nu en dan hinder te ondervinden van discriminatie, maar dan vooral opgevat als een aantal stuitende incidenten, zal zich niet laten weerhouden toch een plek in de samenleving te veroveren. Daarentegen legitimeert het standpunt van racisme als 'structureel' gegeven, de pose van het zielige slachtoffer, het zich afkeren van een samenleving waar toch al niets van te verwachten viel: ik heb het ellendig, maar hoe kan het ook anders? Je zou nog een stapje verder kunnen gaan. Waarom vinden onderzoeksters als Essed en Kortram de erkenning zo belangrijk dat Nederland een racistische samenleving zou zijn? Waarom die overkill, dat buiten alle proporties opblazen, wat is daarvan de positieve functie? De socioloog Abram de Swaan heeft daar enkele jaren geleden in zijn boek 'Het lied van de kosmopohet' enkele interessante beschouwingen aan gewijd. Hij ontkent niet dat minderheden gekwetst kunnen worden. Maar, zegt hij, die gegriefdheid wordt ook in stand gehouden: "In eigen kring als teken van saamhorigheid, als onderhoudswerk voor groepsbindingen die aan het slijten zijn. Juist degenen die op het punt staan in de omringende samenleving op te gaan cultiveren graag een ressentiment tegen de meerderheid; zo betuigen zij in het negatief hun trouw aan de groep, al is er weinig anders dat hen daar nog houdt." Volgens De Swaan dient het leerstuk dat Nederland een door en door racistische samenleving is er-

toe, dat elke minderheid zich alvast afzondert "onder aanvaarding van een navenant deel uit de subsidiepot." Het leidt ertoe dat minderheden zich zorgvuldig afsluiten van de rest van de wereld. Nogmaals De Swaan: "Elke minderheid moet een zuiltje worden onder het beheer van de eigen leiders. Dat houdt de samenleving overzichtelijk; dat geeft de stamhoofden, de ouderhngen en de vormingswerkers greep en gezag."' Hand in hand met het idee in een volkomen racistische samenleving te vertoeven, gaat het idee dat de 'eigen' cultuur verdrukt wordt en

dientengevolge bescherming verdient. Liefst ook van overheidswege. Dit leidt soms tot een krampachtig vasthouden aan mythologiserende ideeën over die eigen cultuur. Een recent voorbeeld uit Amerika: van zwarten wordt verwacht dat ze dansmuziek spelen, van sweet soul music tot agressieve rap. Zolang het maar ritme heeft. Een zwarte die de voorkeur geeft aan Monteverdi en Gesualdo is op zijn minst een excentriek, zowel in de ogen van blank als zwart. Vooral de zwarte militante bewustwordingsbewegingen moeten niets hebben van alles wat met de blanke cultuur geassocieerd wordt. Ze voelen zich bedreigd en willen back to VU-MAGAZINE—FEBRUARI 1991

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen