VU Magazine 1991 - pagina 174

held van de geletterde aan zijn medium denken aan de koestering van het onhandige versneüingspookje door het gros der vaderlandse automobihsten. "Drukwerk moet blijven is de achterliggende gedachte", schrijft hij. "Waarom eigenlijk?" Toch wil hij de vanzelfsprekend geachte noodzaak van schrift en drukwerk ter discussie stellen. In een boek dan maar, ook al is dit - naar hij zelf royaal toegeeft - zoiets als vloeken in de kerk. De geletterde lijkt hem in elk geval hard aan een nieuwe bril toe. Zo'n bril is bijvoorbeeld nodig om het volgende nauwkeurig tot het geletterde netvlies te laten doordringen: "Als de negentiende-eeuwse verlichtingsvrienden zich in de heilzame werking van het medium

De radio maakte het opnieuw mogelijk een volk te hypnotiseren, zoals een AVRO-verslaggever al in '39 besefte.

Ben van Kaam: opmerUngen" ^ Foto AVC/VU

(drukwerk - gjp) niet hadden vergist, moesten zich nu volkeren ontwikkelen, hoofdzakelijk bestaande ^jj verstandige burgers met persoon'ij^e meningen, gevormd door rustige lezing van boeken en kranten.

die over hun privacy waakten, genoten van kunst, de mening van anderen respecteerden, die hun eigen belangen dienden - uiteraard zonder die van anderen te schaden - , en die bovenal zeer gesteld waren op hun individuele vrijheid. Duitsland voorop. Zoals bekend pakte het iets anders uit. De rest van de twintigste eeuw zou geletterd Europa in drukke correspondentie blijven over de vraag hoe een massale steun aan een nazibewind nu mogelijk was geweest in het land van Goethe, Heine enzovoort."

B

ijziend als hij is, zal de geletterde de oorzaak van dit catastrofale feit vooraleerst zoeken in verkeerde lectuur. Een vergeefse speurtocht, aldus Van Kaam. Want verantwoordelijk daarvoor was vooral het inschakelen van een nieuw medium dat radio heet en dat, na de individuahserende werking van het gedrukte woord, een herleving betekende van de horigheid; een term die hier in figuurlijke én letterlijke zin van toepassing is. Slechts weinigen voorzagen de massaal unificerende werking van de draadloze radio-omroep. Maar er is in ieder geval één uitzondering Adolf Hitler - die in 'Mein Kampf dit nieuwe medium al naar waarde wist te schatten. De radio werkte volgens een communicatiepatroon één spreker, vele toehoorders - dat door de individuahserende werking

rrr . * . , ! «

32

van boek en schrift naar het tweede plan was gedrongen. Geen wonder, aldus Van Kaam, dat met de radio de miljoenen zich opnieuw aangesproken voelden, "die moeite hadden met schrijven en die lezen ervoeren als een moeizame bezigheid." Sterker nog: de radio maakte het opnieuw mogelijk een volk te hypnotiseren, zoals een AVRO-verslaggever al in '39 besefte. Sinds de uitvinding, en de onstuimige opmars onmiddellijk daarna, van de televisie, zijn de klachten van de geletterde alleen maar toegenomen. Dat geweeklaag is niet terecht, vindt Ben van Kaam. De geletterde is zelf niet bij de beeldbuis weg te slaan, en geeft hooguit verkapt aan zijn schuldgevoelens uiting door luidkeels op het ding af te geven. Het

kan ook ergernis zijn, meent Van Kaam, en wel vanwege het feit dat de geletterde het gewraakte medium, net als de meeste andere, puur visuele media, moet delen met jan en alleman. Helemaal menens wordt het als de aan traditioneel drukwerk verslaafde oog in oog komt te staan met al wat er op het gebied van de elektronische informatie-voorziening op zeer korte termijn nog meer mogelijk wordt. Want daar zijn radio en televisie, en zelfs nu reeds half-inVU-MAGAZINE—APRIL 1991

Telewerken zal de mobiliteit niet doen afnemen, maar veeleer bevorderen dat men (nog) verder van het werk zal gaan wonen en meer contacten buitenshuis zal gaan zoeken. Het beoogde positieve milieueffect zal daarom uiterst miniem zijn. Foto's Bram de Hollander.

geburgerde media als teletekst en viditel, niks bij. Van Kaam schetst in zijn boek een aantal van deze science-fictionsichhge nieuwe media. De computerkrant bijvoorbeeld, waarbij de inhoud van een dagblad - in een al dan niet voorgeselecteerde versie - in no time langs elektronische weg naar de pc's van de abonnees wordt verzonden.

z

eker is, volgens Van Kaam, dat de realisatie van deze mogelijkheid de informatie-

VU-MAGAZINE—APRIL 1991

consumptie van de burger zal veranderen. Deze zal bijvoorbeeld niet langer alles wat de krant te bieden heeft met behulp van zijn eigen printer ook daadwerkelijk op papier willen afdrukken. En bovendien kan niemand nog volledig overzien wat van deze en andere nieuwe media de verdere consequenties zullen zijn. Nieuwe media brengen namelijk steeds ook onvoorziene nieuwe mogelijkheden met zich mee, die de toekomstige gebruiker, vindingrijk als deze nu eenmaal is, na enige tijd vrijwel zeker zal weten uit te buiten. Ter hoogte van die onvoorziene mogelijkheden wringt nu juist de schoen, benadrukt Van Kaam. Bij de introductie van nieuwe technieken in het verleden, is men er eigenlijk steeds van uitgegegaan dat met zo'n nieuwe verworvenheid hetzelfde bereikt kon worden als met het oude procédé dat erdoor vervangen werd, maar dan alleen sneller en efficiënter. De geschiedenis telt tal van voorbeelden die het tegendeel bewijzen. Nieuwe technieken hadden ook steeds ingrijpende wijzigingen in het gedrag van de gebruiker tot gevolg, vanwege een surplus aan toepas-

singsmogelijkheden en neveneffecten. Als voorbeeld beschrijft Van Kaam de ontwikkeling van de radio-omroep in ons land; een vinding die

'Wat mij verontrust is dat de sturende en selecterende invloed van de afzenders enorm toeneemt, ten koste van die van de ontvangers.' aanvankelijk gretig omarmd werd door de levensbeschouwelijke zuilen om het eigen geluid met nog meer kracht te doen weerklinken, maar die uiteindelijk averechts, want ontzuilend werkte, omdat de groepsgebonden luisteraar, behalve het eigen geluid, ook dat van de concurrentie via het draadloze toestel ongecensureerd kreeg thuisbezorgd. Om het in het gebruikelijke jargon uit te drukken: door een technische vinding als de radio, veranderden de traditionele communicatiecircuits. 33

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen