VU Magazine 1991 - pagina 113

Tijdens zijn leven was Skinner ook in Nederland een omstreden psycholoog. 'Inhumaan', hoorde je te zeggen als het over hem ging. Of gewoon: 'gevaarlijk'. Een eredoctoraat aan de Leidse universiteit ging niet door vanwege de weerstand tegen 'die rattenman'. In Nijmegen, waar hij ook werd voorgedragen, meende men dat behaviorisme en katholicisme niet met elkaar te rijmen zijn. Toch werd de behavioristische voorman bij zijn overlijden op 19 augustus vorig jaar zeer lovend herdacht. Bekende psychologen schreven een necrologie voor een dag- of weekblad, zoals Piet Vroon, H.F.M. Crombag en Karel Soudijn. Rita Kotinstamm voegde er een column aan toe. Het negatieve imago komt in die stukken uiteraard ter sprake, zij het zijdelings en slechts met de bedoeling de onjuistheid ervan te belichten. Soudijn herinnert zich de posters waarop Skinner werd aangemerkt als een gevaar voor de mensheid. En Crombag weet nog dat men hem van "fascistoïde en totalitaire neigingen" verdacht. Die negatieve beeldvorming stond een uitgebreide toepassing van Skinners ideeën in de weg, schrijft men eensgezind. En dat ondanks de vele mogelijkheden die er zijn. Genoemd worden onder andere: het onderwijs, de psychotherapie, de werkgelegenheid (werken met behoud van uitkering direct belonen), snelheidsovertreding door automobilisten (geldboetes helpen niet), graffiti (meteen weghalen) en zelfs de ziekte van Nederland.

P

ersoonlijke en maatschappelijke problemen bestrijd je niet effectief door te werken aan mentaliteitsverandering, zo vat men Skinners opvatting samen. En bij een eerste blik in zijn werk blijkt dat hij dat inderdaad vond. In 'Beyond Freedom and Dignity' ('Voorbij vrijheid en waardigheid'), schrijft hij bijvoorbeeld datje het probleem van schoolverzuim niet oplost door kinderen respect voor het onderwijs bij te brengen, en dat je oorlog niet voorkomt door het innerlijk van mensen te veranderen. De opvattingen van de in 1904 in Pennsylvania geboren Burrtius Frederic Sliinner lijken op het eerste gezicht wat paradoxaal. Als psycholoog die zich bekwaamde in de dierenlaboratoria van de universiteit van Harvard, leek hij de nuchterheid zelve. Maar zodra hij zijn ideeën in een bredere context ging plaatsen, werd hij een idealist met een onwankelbaar geloof in de mogelijkheid van een betere wereld. Wel hadden de laboratoriumonderzoeker en de wereldverbeteraar een belangrijk ding gemeen: de knutselaar die Skinner van jongs af aan was. Als kind probeerde hij een perpetuum mobile te maken. Later benutte hij zijn knutselervaring in het laboratorium, bijvoorbeeld bij het ontwerpen van de Si<.innerbox. Dat is een kooi waarin een rat of duif als proefdier wordt opgesloten, om te kijken hoe zijn gedrag kan worden beïnvloed. Als de duif op de juiste manier op een paneel pikt of VU-MAGAZINE—MAART 1991

de rat op een handel drukt, kan dat gedrag door een beloning worden bekrachtigd. Gedrag was waar het Skinner om ging, In de psychologie kon er volgens hem alleen vooruitgang worden geboekt als men zich daarmee bezig hield en niet met gevoelens of ideeën. Hij schrijft dat het innnerlijk van de mens uitermate fascinerend lijkt, maar zijn gedrag wordt er niet door verklaard. In een vergelijking wijst hij er op dat Aristoteles de toenemende snelheid van een vallende steen verklaarde uit de vreugde van die steen dat hij bijna thuis is. Geen natuurkundige neemt zo'n theorie nog serieus en daardoor heeft de natuurkunde veel vorderingen geboekt, terwijl de psychologie sinds de oudheid niet veel verder is gekomen. Overigens wil Skinner best aannemen dat een mens die bijna thuis is blij is, maar dat gevoel beschouwt hij als een bijprodukt.

G

edrag wordt volgens Skinner, afgezien van de erfelijke factoren, bepaald en in stand gehouden door zijn gevolgen. Het proces dat gedrag vormt, noemt hij operante conditionering. Het is de taak van de psychologie om functionele relaties tussen gedrag en gevolg vast te stellen. Het gedrag van mensen kan bekrachtigd worden door een beloning (positieve reinforcer) of afgeleerd door een bestraffing (negatieve reinforcer). Als techniek bij het aanleren van gedrag blijkt positieve reinforcement effectiever te zijn dan negatieve. Straffen leidt niet vanzelf tot het aanleren van goed gedrag, maar op zijn best tot

'"Goed moeten zijn" is een uitstekend voorbeeld van het soort eervolle kwalificatie dat we kunnen missen als kiespijn.' vermijding van straf - iets waarmee in het onderwijs volgens Skinner meer rekening moet worden gehouden. Ook blijkt onmiddellijke reïnforcement beter te werken dan een beloning of bestraffing op termijn. De manier waarop de omgeving is ingericht is van groot belang voor het gedrag, maar daarmee is de mens volgens Skinner nog geen speelbal van die omgeving. Hij kan er namelijk zelf invloed op uitoefenen. Skinner zelf maakte met zijn knutselwerk gretig gebruik van deze mogelijkheid. Zo fabriceerde hij bijvoorbeeld een klok die was aangesloten op zijn bureaulamp en die hem hielp controleren of hij lang genoeg werkte. De omgeving van zijn pasgeboren dochtertje beïnvloedde hij door een zogeheten air crib te maken, een besloten ruimte waarin het dochtertje 15

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen