VU Magazine 1991 - pagina 220

Een tube oogzalf, een zakje ogentroost, een flesje boetetranen, een stukje bijbeltekst, een cassette van Mieke Telkamp, een ui, twee pakjes tissues, een liefdesbrief - dit, en nog veel meer zit in de Tranenkist van Arend van Dam. Een blank houten kistje met in elk vakje een voorwerp dat doet denken aan de traan en de emoties die haar opwekken. Een

'Als we over al onze onbeantwoorde verlangens gewoon onze tranen zouden plengen, zou het er absoluut niet droeviger op worden.' tijdje geleden exposeerde hij zijn Tranenkist en een aantal etsen en schilderijen over hetzelfde thema in een galerie in zijn woonplaats Veenendaal. Ook schreef hij een boek over huilen: 'De magie van de traan', een naslagwerkje waarin het huilen vanuit de verschillende invalshoeken wordt benaderd.

A

Arend van Dam: hekel aan lachen. Foto Bram de Hollander

l jarenlang liep Van Dam, sociaal werker en schrijver, rond met de gedachte aan een eerbetoon voor de traan. Hij koos voor het schrijven van een populair-wetenschappelijk boek. Zijn fascinatie voor de traan komt voort uit zijn afschuw voor de tegengestelde gemoedsuitdrukking: het lachen. Van Dam: "We lachen elkaar uit, we lachen iets weg, in negentig procent van de gevallen is lachen niet eerlijk. Het valt me ook vaak op dat mensen zeggen: ik heb me wezenloos gelachen, we hebben zo'n lol gehad. Maar dan was ik daar toevallig bij en heb ik het niet eens gezien! Ja, er was wat gegniffeld om een rare mop. Ik heb gewoon iets tegen lachen, en daarom iets met huilen", zegt Van Dam serieus. Huilen is eigenlijk een afvoerprobleem. Om het oog schoon te houden, wordt er continu traanvocht over de oogbol verspreid. Dat vocht wordt voornamelijk geproduceerd door klieren in de oogkas. Via kleine traanbuisjes die tussen de oogbol en het ooglid uitmonden, komt het op het oog terecht. Voor zover het niet verdampt, wordt het via de neus 34

afgevoerd. Maar zodra het vocht in de rand van het onderste ooglid (de traanrivier) en in de ooghoeken (de traanmeren) de afvoercapaciteit te boven gaat, glijdt het over de wangen naar beneden. Dan huilen we dus. De gemiddelde huilbui duurt zes minuten. Tranen van verdriet nemen meer tijd in beslag dan vreugdetranen - respectievelijk zeven en twee minuten - zo becijferde de Amerikaanse biochemicus William H. Frey. Bij duizend volwassen Amerikanen onderzocht hij ook hoe vaak er gehuild wordt. Vrouwen bleken gemiddeld 5,3 keer in de maand naar de zakdoek te moeten grijpen en mannen 1,4 keer in de maand. Dit verschil is voor een deel terug te voeren op de hormonen. Maar daarnaast gebruiken mannen andere middelen om te voorkomen dat hun emoties tot natte expressies leiden. Naast ontkenning, distantiëring en intellectualisering noemt Van Dam met nadruk de zaadlozing als vervangingsmiddel. Bij verdriet ontsteekt de man in woede, bij verUes gedraagt hij zich manmoedig en bij tegenslag ontkent hij z'n kwetsbaarheid. Ware emoties komen alleen in het orgasme aan de oppervlakte, aldus Van Dam.

Surprise Show oude vrienden bij elkaar brengt, en als in defilmiemand vreselijk in de steek gelaten wordt, dan pinken we een traantje weg. Maar niet om wat we zelf meemaken. Plaatsvervangend verdriet noem ik dat. Ons eigen verdriet, daar staan we te ver vanaf." Van Dam zocht in eerste instantie naar bewijzen voor het antwoord op

trouwdheid, beheersing van het eigen handelen, zijn ieders belang. Voor sommigen zijn rijkdom en eer belangrijke doelen. Emoties dienen de belangenbevrediging. Het middel dat zij daarvoor in de strijd gooien, zijn de expressies. En uit het hele repertoire aan uitingsvormen wordt die expressie gekozen die op dat moment het meest geëigend is om de

mand die niet huilt, gaat de moederborst voorbij', maakt duidelijk waar het huilen van baby's toe dient. Je mag hen dan ook niet verwijten dat ze door huilen, krijsen en jengelen hun zin proberen te krijgen, vindt Van Dam. In termen van communicatieleer zendt degene die huilt een boodschap uit. En degene in wiens aanwezigheid die tranen worden geplengd, de ontvanger, wordt geacht te troosten. De gevoelens die dit bij de ontvanger oproept, lopen uiteen. Naast woede of een gevoel van chantage, kunnen er ook gevoelens van schaamte, irritatie, schuld, medelijden, machteloosheid of soUdariteit de kop opsteken. Neurologisch gezien is huilen het

'Zodra je vrouw gaat huilen, zing je een toontje lager. De traan werkt agressieremmend. Maar huilen wekt ook vaak woede op.' antwoord op een signaal, dat wordt veroorzaakt door een valpartij, een ruzie of een herinnering. Ergens in de hersenen wordt de conclusie getrokken: dit is een geschikte gelegenheid om in tranen uit te barsten. En het traanapparaat gaat aan het werk. Vast staat dat de hypothalamus hierbij een centrale rol vervult. Dit in de hersenstam gelegen orgaan regelt veel elementaire bestaansfuncties, waaronder het gevoelsleven. Maar ook het zogenaamde limbische systeem in de hersenstam speelt een rol bij huilen. Dit systeem heeft alles te maken met geheugen, gedrag en emotionele reacties.

V

ooral mannen vinden huilen al snel een blijk van zwaarmoedigheid. Zo ook de uitgever van Van Dams boek. Die vond dat op de omslag in ieder geval iets vrolijks moest staan. Het werd een lachende clown die een kleurrijke straal tranen spuit. Van Dam, die zelf moeilijk kan lachen, vindt huilen absoluut niet zwaarmoedig: "Niet huilen, dat is loodzwaar. Al die opgekropte woede en dat weggestopte verdriet. Als we over al onze onbeantwoorde verlangens gewoon onze tranen zouden plengen, zou het er absoluut niet droeviger op worden. Integendeel. De wereld zou veel vreedzamer zijn. "Ik vind dat we met z'n allen vreselijk ingehouden leven. We zijn verbeten mensen. Op alles wat je uit, rust een taboe. Niemand wil z'n zwakke plekken laten zien, want we moeten naar buiten toe immers een sterke, krachtige persoonlijkheid uitstralen. Alleen voor de televisie willen we nog weleens een traantje plengen. Als Henny Huisman in zijn

gelegd in de communicatie. Ze zijn immers zichtbaar. "Zodra je vrouw gaat huilen, zing je een toontje lager", vertelde hij Van Dam. "De traan werkt agressie-remmend. Maar huilen wekt ook vaak woede op. Waarom? Omdat je je gechanteerd voelt." Kindertranen zijn het beste voorbeeld van de communicatieve func-

de vraag: waarom huilen we? Alles wat in de wetenschap zo ongeveer bekend is over de traan zette hij op een rijtje. Al snel kreeg hij het boek 'De emoties' van de Amsterdamse prof.N. Frijda in handen. "Geen belang, dan ook geen emotie", schrijft deze in dit standaardwerk. Emoties zijn signalen van geschade belangen. Geborgenheid, verVU-MAGAZINE—MEI 1991

breuk in de belangen te herstellen. Zo kunnen we door een fikse ruzie woede opheffen en via een huilbui verdriet verwerken.

M

aar waarom dat huilen gepaard gaat met een stortvloed van tranen, is ook de psycholoog een raadsel. Wel ziet hij voor tranen een functie wegVU-MAGAZINE—MEI 1991

D

e chemische samenstelling van het traanvocht, geeft tie van de traan. Een voorbeeld. ook aanwijzingen over de Wat doet een kind dat met zijn fiets- functie van de traan. Wetenschapje valt? Grote kans dat hij op- pers ontdekten dat niet alle tranen springt, naar huis rent, de deur hetzelfde zijn. Zo is de inhoud van openduwt en in het zicht van de emotietranen en van irritatietranen troostende armen van vader of moe- niet hetzelfde. Het eiwitgehalte van der in tranen uitbarst. de eerste soort is ongeveer twintig Ook onze allereerste geboortekreten procent hoger dan van de tweede zijn bedoeld om te communiceren. soort. Bovendien bewijst de aanweHet Turkse spreekwoord 'aan ie- zigheid van hoge concentraties van 35

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen