VU Magazine 1991 - pagina 423

ie maar goed genoeg kijkt ziet de verschijnselen overal. Een vrouw laat haar hond uit en laat het dier voor andermans huis zijn behoefte doen, ondertussen brutaal om zich heen kijkend: wie doet mij wat? Een chauffeur raast door een woonwijk, spelende kinderen moeten zich als haasjes uit de voeten maken, fvlet enorm opgevoerde aftrekposten weet de miljonair het zo te versieren dat hij nagenoeg geen belasting hoeft te betalen, dat er zo minder geld aan onderwijs en defensie besteed kan worden, daar hoeft hij toch niet aan te denken? Via slinkse wegen weet een bedrijf zijn afval in zee te lozen, dat is dan jammer voor badgasten die voorlopig daar maar niet meer moeten zwemmen. A-sociaal en onverantwoordelijk gedrag, het lijkt in onze samenleving even onuitroeibaar te zijn als het ter wereld brengen van kinderen en het eten van brood. Laten we dat a-sociale gedrag zo goed en zo kwaad als het kan terugdringen en ons er verder niet al te druk om maken, zeggen de relativerend ingestelde mensen; uiteindelijk functioneert onze samenleving nog behoorlijk en het perfectionistische streven naar een volmaakte samenleving eindigt meestal in veel traliewerk en huiszoekingen.

Wi

Maar er is een andere benadering mogelijk. Voor sommige cultuurkritische denkers vormt het a-sociale gedrag niet een vervelend, maar marginaal verschijnsel, het raakt voor hen de essentie van de moderne samenleving. Zij ontwaren links en rechts de symptomen van een ziekte, het verval heet de samenleving stevig in zijn greep te hebben. De meest sombere, pessimistische geesten reppen van een samenleving die lijdt onder een algeheel normveriies en een teloorgang van de sociale controle. De individualisering heet zover doorgeslagen te zijn dat mensen alleen nog maar aan hun platte, materialistische eigenbelang denken. Wel driftig sparen voor een luxe vakantie maar een handje uitsteken voor een dolende bejaarde in een supermarkt, ho maar. ets van dat cultuurpessimistische sentiment straalt het basisdocument 'Bedreigde Verantwoordelijkheid' (zie kader) uit. Op genuanceerde wijze, dat wel. De in een dergelijke vorm van denken gebruikelijke verheerlijking van het verleden -toen de mensen elkaar nog gedag zegden en het gezin onverscheurd was, toen er allerwegen harmonie heerste en geluk nog heel gewoon was - ontbreekt grotendeels. Zo wordt beklemtoond dat de verzuilde organisaties van weleer vaak autoritair van aard waren en de individuele burger weinig ruimte lieten. De individualisering heeft in een aantal opzichten geleid tot een meer zelfstandige en mondige burger. Toch is het oordeel over de hedendaagse samenleving in het basisdocument zeer negatief. Er wordt geponeerd dat complexiteit, bureaucraVU-MAGAZINE—NOVEMBER 1991

tie, technocratie en schaalvergroting hand over hand toenemen; mede hierdoor heten de mogelijkheden voor een zinvol bestaan steeds kleiner te worden. Het individu dreigt platgewalst te worden door machten die groter zijn dan hijzelf. En 'het schip van ons sociaal-economisch bestel ligt op een foute koers, ingegeven door materialisme, kortzichtigheid, gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef en liefdeloosheid.' De problemen worden in dusdanig schrille bewoordingen geschetst dat bij een lezer snel het angstzweet dreigt uit te breken. Wat valt er tegen te doen, sterker nog: valt er wel iets tegen te doen, zijn we al niet veel te laat? Zeker lijkt wei dat kleine koerscorrecties niet kunnen volstaan. Het roer moet radicaal om. Je kunt het ook laconieker bekijken. Tegenover de klaagzangen over vervreemding, anonimisering en verlies van verantwoordelijkheidsbesef wijst bijvoorbeeld de Tilburgse docent dr. W.A.M, de Lange in een reactie op het basisdocument erop dat de arbeidsomstandigheden in bedrijven aanzienlijk verbeterd zijn. In het denken over personeelsmanagement wordt de laatste jaren juist sterk de nadruk gelegd op de verantwoordelijkheid van werknemers. Niet zozeer uit idealistische

Onverantwoordelijk gedrag lijkt in onze samenleving even onuitroeibaar als het baren van kinderen en het eten van brood. motieven, eerder vanuit 'harde' economische eisen. Het is voor een bedrijf uitermate onrendabel om ongemotiveerde werknemers te hebben die uitsluitend dom en routinematig werk verrichten. Bovendien blijken kleine, gedecentraliseerde eenheden sneller te kunnen inspelen op de vlug veranderende eisen van de afzetmarkt. Niet dat De Lange vindt dat alles zo goed gaat, maar er zijn wat hem betreft wel degelijk tegenkrachten werkzaam die een al te zwartgallig doemdenken misplaatst maken.

n het basisdocument wordt de teloorgang van de klassieke sociale verbanden (gezin, buurt en kerk) gesignaleerd en de opkomst van het autonome, vooral aan zichzelf denkende individu beschreven. Ook op dit sombere beeld valt het een en ander af te dingen. Zo wijzen prof.dr. A.W. Musschenga, dr. J.S. Reinders en prof.dr. A. Soeteman, allen als docent verbonden aan de Vrije Universiteit, in hun reactie op het basisdocument erop dat het zogenaamde autonome individu beslist niet uitsluitend in een eigen klein wereldje hoeft te leven. Kenmerkend voor deze 17

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen