VU Magazine 1991 - pagina 381

P

eter Birkhauser, de in Basel woonachtige kunstschilder (1911-1976), was al enige jaren in analyse, toen hij in 1949 droomde dat hij achtervolgd werd: "Een man volgt mij op straat en wil steeds naar mij toekomen, maar ik huiver voor hem en ik ontvlucht hem. Hij heeft een verschrikkelijk gezicht met over het midden een reusachtige, nauwelijks geheelde wond. Zijn schedel is van beneden naar boven bijna in tweeën gespleten, de gezichtshelften zijn door de spleet van de wond praktisch uiteen gereten. Daarbij is hij armoedig gekleed en smerig. Wanneer ik zie dat hij iemand naar mijn adres vraagt, ren ik naar huis en geef aan mijn vrouw de opdracht onder geen beding de deur te openen voor het geval hij aanbelt." Vier jaar lang bleef deze man Birkhauser in zijn dromen achtervolgen. Wat wilde deze griezel van hem? Tenslotte besloot hij de gespleten man te schilderen, hoewel hij nog nooit eerder geprobeerd had een beeld uit zijn innerlijke droomwereld gestalte te geven. Hij betrad zijn atelier en smeerde de verf woedend en wanhopig op het linnen zonder te geloven dat er iets zinnigs uit zijn handen zou komen. Tot zijn eigen verrassing lukte het hem in deze stemming zijn innerlijke belager te portretteren: een man met een asgrauw gezicht en een hoed. Zo ontstond het schilderij Der Gespaltene, de gespleten man.

W

at betekent dit beklemmende schilderij? Marie-Louise von Franz, die als analytica Birkhauser jarenlang in zijn leven en zijn werk ondersteunde, meent dat het in tweeën gekliefde gezicht het lijden in onze tijd weerspiegelt: "De gespleten man belichaamt de tragiek van de moderne mens die door zijn rationele instelling de wereldbeschouwing van de natuurmens verdrongen heeft. Wij kunnen deze gespletenheid niet meer opheffen, maar moeten haar bewust worden, zodat de geest van het onbewuste zich creatief met het bewustzijn verbinden kan. Het linkeroog ziet angstige visioenen, het rechteroog kijkt zakelijk sceptisch. Vanaf deze ontmoeting voelde Peter Birkhauser zich geroepen niet langer motieven naar eigen keuze, maar het lijden in onze tijd te schilderen, zoals zich dat in het onbewuste spiegelt." Twintig jaar later schilderde Birkhauser de gespleten man opnieuw. Nu was ook het silhouet van de kunstenaar zichtbaar in het schilderij. Aandachtig zit hij te luisteren naar wat de man met de hoed hem te zeggen heeft. De beklemming uit het eerste schilderij is verdwenen. Von Franz: "Door de overgave aan de inspiratie van het onbewuste en door de dialoog ermee is de gespleten man veranderd. Er stroomt bloed door zijn litteken, zodat de wond genezen kon. De ogen kijken in dezelfde richting en de man die voorheen stom en vertwijfeld was, begint te spreken." Dit is in essentie de inhoud van een analyse volVU-MAGAZINE—OKTOBER 1991

gens de richtlijnen van de Zwitserse dieptepsycholoog Carl GustavJung (1875-1961). Men richt zich op het eigen innerlijk, op de wereld van de dromen en verwacht daar pijnlijke problemen aan te treffen die alleen de eigen persoon betreffen. Maar vroeg of iaat merkt men dat deze problemen niet louter persoonlijk zijn. Ze zijn verweven met de collectieve problemen van onze tijd. Men ontmoet de innerlijke mens die ernstig lijdt onder de consequenties van de westerse wereldbeschouwing en leefwijze. Jung noemde deze grotere, innerlijke mens 'het Zelf'. Bij Jung vormt de droom de toegang tot de tijdloze kern van het menszijn, tot het Zelf dat innerlijk gespleten toch steeds de kiem van zijn eigen genezing in zich draagt.

aarom is deze innerlijke mens zo gespleten geraakt? Tenminste twee belangrijke factoren in de westerse geschiedenis

'Passions of the soul' In een samenwerkingsverband tussen de Vrije Universiteit en de IKON, maakte de auteur van dit artikel, Herbert van Erkelens, een opzet voor een viertal documentaires die onder de titel 'Passions of the soul' in de komende oktobermaand zullen worden uitgezonden. Enkele citaten in dit artikel zijn aan deze programmaserie ontleend. De uitzendingen vinden alle plaats op de zondagavond en steeds op Nederland 3: 6 oktober, 22.05 - 23.05 uur; 13 oktober, 22.35 - 23.35 uur; 20 oktober, 22.35 - 23.35 uur; 27 oktober, 22.05 - 23.35 uur. Ook op de radio zal de IKON in oktober aandacht besteden aan leven, werk en gedachtengoed van Jung. Bij de serie verschijnt een boek, onder de titel 'De verborgen dimensie in het werk van Jung en Pauli' (Kok, Kampen), dat voor f 24,50 in de boekhandel te koop is. Het is ook te bestellen bij de IKON door overmaking van dat bedrag op giro 606000, ten name van IKON, Hilversum, onder vermelding van 'De verborgen dimensie'. Ten slotte besteedt ook de IKON-krant aandacht aan de serie 'Passions of the soul', door middel van interviews met de makers, Philip Engelen en Hein Stufkens. Deze IKON-krant kost f3,50 en is via hetzelfde gironummer te besteilen, onder vermelding van 'IKON-krant september'. Voor meer informatie, of voor een abonnement op de IKON-krant kunt u bellen of schrijven naar de afdeling Publiciteit & Voohichting van de IKON, postbus 10009, 1201 DA Hilversum, telefoon (035) 233841. D

19

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen