VU Magazine 1991 - pagina 176

Een overdosis aan informatie l(an de zaak ontwrichten. Dat geldt voor het individu, het geldt ook voor de samenleving als geheel. Foto Bram de Hollander

'Het is niet toevallig dat de fileproblemen ontstonden in de tijd waarin het aantal telefoonaansluitingen het verzadigingspunt had bereikt.' Het grootste probleem, aldus Van Kaam, schuilt daarom in het feit dat, terwijl de technicus veel, zo niet alles, kan ontwerpen en verwezenlijken, met name de sociale wetenschappen en de politiek gewoonweg niet in staat blijken de psychologische, juridische en overige maatschappelijke gevolgen van al dit fraais te overzien. En dat kan, zo geeft hij zelf toe, de samenleving nog heel wat ellende berokkenen. Voorbeeld daarvan is een informatie-explosie, waarvan de contouren nu al zichtbaar worden. Een overdosis aan informatie kan de zaak ontwrichten. Men ziet door de bomen het bos niet meer. Dat geldt voor het individu, het geldt ook voor een samenleving als geheel. Van Kaam, toelichtend: "Spreek je over informatie en het verspreiden daarvan, dan heb je het tegelijkertijd over macht en machtsdistributie. Breng je wijzigingen aan in de informatietechnieken, dan heeft dat altijd consequenties voor de machtsverhoudingen. Wat we nu zien gebeuren is, dat moderne technieken steeds meer informatie genereren, waarvan eigenlijk niemand veel wij34

zer wordt. Sterker nog: je kunt mensen dom houden door ze met informatie te overvoeren. Soms gebeurt dat weloverwogen. Ik verdenk sommige departementen ervan dat ze deze methode bewust als beheersstrategie gebruiken. Hoe houden we de minister dom? Vertellen we hem niks of vertellen we hem alles? Ander voorbeeld: geruchtmakende fouten bij de rechtelijke macht? Kwestie van o verinformatie." De tijd die de mens ter beschikking heeft om aan iets aandacht te schenken is per definitie beperkt. Selectie is dus van levensbelang en zal, naarmate de informatiestroom aanzwelt, steeds strikter moeten worden toegepast. "Wil men niet in de informatie verzuipen", aldus Van Kaam, "dan zal er op alle niveaus - in organisaties en in huiskamers - steeds meer geselecteerd gaan worden." Vraag is wel wie er gaat selecteren, en met welke criteria, en of, voor het geval de selectie aan anderen wordt overgelaten, dat geen nieuwe risico's met zich meebrengt. Van Kaam: "Van belang is vooral in wiens opdracht er geselecteerd gaat worden; in opdracht van afzenders of ontvangers? Als de laatsten de opdracht verstrekken en bovendien bepalen aan de hand van welke criteria er geselecteerd moet worden, zie ik weinig gevaar. Wat mij wel verontrust is dat, als gevolg van een heel beperkte economische visie op de informatietechnologische bedrijvigheid, de sturende en selecterende invloed van de afzenders enorm toeneemt, ten koste van die van de ontvangers. Dat is bedenkelijk, te meer omdat de betreffende technische systemen - faxkrant en computerkrant bijvoorbeeld - in principe wel de mogelijkheid bevatten om de ontvanger die macht weer in handen te geven. Maar of je die mogelijkheid wilt stimuleren dan wel afremmen, is een pohtieke keuze."

zou het woon-werkverkeer minder tijd in beslag gaan nemen dan in het verleden, toen men nog gewoon was te lopen. Die voor de hand liggende gedachte bleek een miscalculatie. De tijdwinst die dit vervoermiddel in theorie had kunnen opleveren werd anders benut: men ging het werk verder van huis zoeken. Zo werd een uur gaans tot een uur fietsen. Nauwelijks wijzer geworden veronderstelde men hetzelfde toen de auto gemeengoed werd. Ook in dat geval verspeelde men de tijdwinst door verder van het werk te gaan wonen. Tweemaal per dag een uur in de file is inmiddels heel gewoon. Die misrekening is volgens Van Kaam te wijten aan het feit dat de menselijke neiging om de eigen levenssfeer voortdurend uit te breiden steeds buiten beschouwing bleef. Ook de telefoon bracht niet de afnemende mobiliteit die velen ervan verwachtten. Van Kaam in zijn boek: "Het is niet toevallig dat de fileproblemen ontstonden in de tijd waarin het aantal telefoonaansluitingen het verzadigingspunt had bereikt."

M

De boodschap is duidelijk. In vervoerstermen: met telewerken wordt andermaal het paard achter de wagen gespannen. Of, in Van Kaams terminologie: hier worden de telematische mogelijkheden bekeken door de bril van bijziende geletterden. D

aar hoe zit het nu precies met die relatie tussen telematica, mobiliteit en milieu? Om dat uit te leggen grijpt Ben van Kaam in zijn boek allereerst terug op een andere ontdekking die men 'de theorie van de verspeelde tijdwinst' als titel zou kunnen meegeven. De fiets en de auto leveren daarvan heldere voorbeelden. Na de introductie van het rijwiel

D

eze les uit het verleden is direct toepasbaar op het zeer eigentijdse verschijnsel van het telewerken. Analoog aan eerdergenoemde voorspellingen luidt de verwachting dat employees, die thuis met behulp van een pc en een telefoonverbinding contact met de werkplek onderhouden, de mobiliteit zullen doen afnemen. Als Van Kaam gelijk krijgt, zal ook deze voorspelling niet uitkomen. Het eerste eff"ect van telewerken, zegt hij, zal zijn dat men nog verder van het werk zal gaan wonen. En de ingewortelde behoefte aan contact zal ertoe leiden dat men, buiten werktijd, weer meer contacten buitenshuis zal zoeken, met alle gevolgen vandien voor mobiliteit en miUeu.

Ben van Kaam: Het taaie leven van de dode letter; Otto Cramwinckel Uitgever, 137,50.

VU-MAGAZINE—APRIL 1991

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen