VU Magazine 1992 - pagina 102

Koos Neuvel

Willem van Reijen Hij w^ordt gefascineerd door tegenstellingen en dubbelzinnigheden. Hij kw^am ze tegen in zijn eigen jeugd en zoekt ze op in de filosofie. Tegenstellingen zijn goed voor het ontstaan van een bloeiende cultuur, maar zelf is hij meer een bemiddelaar dan een ruziezoeker.

12 v j MA&AZiNE MAART 1 992

" M m m , dat klopt wel, die indruk is goed." iWiUem van Reijen moet even nadenken waneer ik hem vraag hoe hij zijn rol als filosoof ziet. Is hij niet vooral een bemiddelaar, iemand die verschillende filosofische tradities met elkaar in contact probeert te brengen? Inderdaad, hij kan zich wel in die profielschets vinden. In de jaren tachtig heeft WiUem van Reijen (1938), hoogleraar sociale en politieke filosofie aan de Rijks Universiteit Utrecht, vooral geprobeerd te bemiddelen in het belangrijkste fi•& losofische debat, dat tussen 'modernen' en 'postmodernen'. De contouren van deze filosofische ruzie kunnen als volgt geschetst worden: de modernen, met de Duitse filosoof Jürgen Habermas als vaandeldrager, laten zich typeren als genuanceerde rationalisten. De modernen geloven in wetenschap als middel om tot een beter inzicht te komen in de samenleving. Het streven naar waarheid en naar overeenstemming tussen mensen zou ten grondslag moeten liggen aan elke menselijke activiteit. Alleen de rede, het verstandige rationele denken, kan een bijdrage leveren aan het uit de weg ruimen van bijgeloof en vooroordeel en aan het emanciperen van onmondige bevolkingsgroepen. Natuurlijk zien de modernen ook wel dat met een beroep op de wetenschap, veelvuldig bekrompen, onderdrukkende ideeën zijn goedgepraat, maar om daarom nu het kind met het badwater weg te gooien; nee, dat Hever niet. De postmodernen, met de Franse filosoof JeanFrangois Lyotard als meest vooraanstaande figuur, zijn sceptischer. Ze geloven niet zo in de vooruitgang, in een zich gestaag ontplooiende redelijkheid en emancipatie. Vooral het idee van de maakbaarheid van de samenleving wordt bekritiseerd, het is volgens hen niet zo dat een samenleving planmatig vanuit één centrale instantie en vanuit één opvatting van redelijkheid, georganiseerd kan worden. Het streven naar een voor aUe mensen geldende waarheid en maatschappelijke structuur, is terroristisch, vinden zij. Het leidt tot onderdrukking van al die mensen die buiten de gangbare consensus val-

len. W e moeten niet zozeer naar eenheid en uniformiteit streven, het bewustzijn dat sommige tegenstellingen niet verzoend kunnen worden, mag best wat meer in ere worden gehouden. Hoe kijkt Willem van Reijen eigenlijk terug op zijn pogingen om deze filosofische controverse in Nederland bekendheid te geven? Met een cynisch lachje: "Het is op niets uitgelopen. In Frankrijk, Duitsland en de Verenigde Staten heeft de controverse heel wat losgemaakt, maar hier heel weinig." I

Misschien omdat we in Nederland vonden dat er niets nieuws onder de zon was. Is Nederland niet al lang een postmodern land? Het geloof in de grote utopieën is hier nooit erg krachtig geweest, het politieke handelen is eerder pragmatisch dan ideologisch, en zijn tolerantie en pluralisme niet al lang ingeburgerde waarden? "In de buurlanden is de postmoderne kritiek op de samenleving misschien provocerender omdat het geloof in de vooruitgang, in de 'grote vertellingen' zoals Lyotard het noemt, er sterker leefde. Niettemin had je kunnen verwachten dat in Nederland de rol van de bureaucratie meer ter discussie gesteld zou worden. De hedendaagse bureaucratie kan alleen functioneren vanuit de veronderstelling dat onze samenleving maakbaar is; een veronderstelling die door postmoderne filosofen ter discussie gesteld wordt. Mijn conclusie is nu dat Nederlanders zich redelijk thuis voelen in een tamelijk patriarchaal geleid land. M e n heeft veel vertrouwen in de bureaucratie en wil niet over de negatieve aspecten van de bureaucratisering discussiëren." I

Misschien hebhen mensen wel terecht enig vertrouwen in de bureaucratie? "Het vertrouwen in de bureaucratie is zeker niet helemaal ten onrechte. En we zijn bezig veel verantv/oordelijkheden en discussiepunten over te dragen aan overheidsinstanties. Maar die

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen