VU Magazine 1992 - pagina 195

VOORUITGANG Wat doen Friezen in hun vrije tijd? Schaatsen? Ja, ook. Maar daarnaast rekenen ze en slijpen ze lenzen om de loop van de hemeUichamen te achterhalen. Zoals de achttiendeeeuwse boerenprofessor Arjen Roelofs (1754 - 1828), die als gevolg van een handicap geen zwaar werk op de boerderij kon doen en de komende zons- en maansverduisteringen boven zijn dorpje berekende. O f de timmerman Jfl« Pieters van der Bildt (1709 - 1791) die, nadat hij eens de spiegel van iemands telescoop had bedorven, zelfde beste spiegels ging maken. Of Roelof Hessels Hommema (1791-1854), een neef van Arjen Roelofs, wiens naam nog altijd verbonden is aan de bliksemafleider. En natuurlijk de wolkammer Eise Eisinga (1744 - 1828), die in zeven jaar tijd zijn huis verbouwde tot een planetarium. N a ruim tweehonderd jaar draait dat planetarium nog steeds en daarmee is het het oudste in werking zijnde mechanische planetarium ter wereld. Van het huis is een museum gemaakt, dat de herinnering aan Eisinga en de andere Friese doordouwers levend houdt en de belangstelling voor astronomie bij amateurs blijft bevorderen. Het staat tegenover het stadhuis van Franeker en ziet er van buiten heel gewoon uit. Een met een ooievaar versierde klokgevel met het jaartal 1768, een poortje waarboven de spreuk: V O E R S I N T E E R G H Y B E G I N T , en een zonnewijzer die ongeveer half één aangeeft. In werkelijkheid is het half twee, wat betekent dat het middaguur voorbij is en de deur weer zal opengaan. Hij blijkt echter al open te zijn. Ik beland in een halletje waarin direct van alles te zien is: een Friese staartklok, een portret van Eisinga, een tentoonstelling 'Astronomie op de postzegel' en foto's van een maanwandeling. D e conservator heeft mijn komst bemerkt en laat me vast wat rondkijken in het museum. Wanneer de volgende rondleiding is? Hij draait de klok voor de rondleiding op kwart voor twee. Het belangrijkste vertrek is de woonkamer. Een rood en groen geblokte tegelvloer en blauwe tegels aan de wanden. Het gaat hier echter o m het zeegroene plafond dat iedere fantasie te boven gaat. Er zijn ronde

sleuven in uitgespaard. Daarin hangen staafjes met boUetjes die de planeten voorstellen. Ze hebben een zwarte kant die naar de muur gekeerd is en een gouden die naar de zon in het midden is gericht. O p ieder moment wordt hier de stand van de planeten ten opzichte van elkaar en van de zon weergegeven in een schaal waarin 1 m m staat voor 1 miljoen kilometer. De rondgang van de planeten wordt geregeld door een uitgebreid raderwerk boven het plafond, bestaande uit eikenhouten hoepels waarin meer dan tienduizend spijkers zijn geslagen. De rondleiding begint. Conservator Henk Nieuwenhuis vertelt de bezoekers het een en ander over Eisinga. Hij werd in Dondrijp geboren, doorliep aldaar de dorpsschool, trouwde op vierentwintig]arige leeftijd en begon een wolwinkel in Franeker. In die tijd brak paniek uit toen iemand uit de stand van de planeten afleidde dat de aarde spoedig zou vergaan. Eisinga, bekend met de werken van Kepler, N e w t o n en Copernicus, rekende uit dat dat niet zo was en besloot een planetarium te bouwen waarmee hij dat kon laten zien. Zijn vrouw vond het goed, al betekende het zeven jaar in de rotzooi zitten. Henk Nieuwenhuis, zelf amateurastronoom, legt vervolgens het een en ander uit over de werking van het planetarium. Een man van middelbare leeftijd met een baard, een bril, een bamboestok en een vleugje humor. D e stand van Saturnus, de buitenste planeet (de andere waren nog niet ontdekt), moet eens in de tweehonderd jaar een paar centimeter worden bijgesteld. Het is elf jaar geleden nog gebeurd, dus daar heeft Nieuwenhuis voorlopig geen o m kijken meer naar. De plank met de jaartallen moet om de tweeëntwintigjaar worden overgeschilderd, maar dat is ook nog vrij kort geleden gebeurd. Wel moeten sommige gewichten, naast de bedstede, eens per week of per maand worden opgetrokken, dus u kunt wel nagaan dat hij het soms toch behoorHjk druk heeft. O o k legt hij uit hoe de maanwijzers werken, die zijn aangebracht in de wand boven de bedstede en waarop iedere maans- of zonsverduistering valt af te lezen. En het hemelsplein.

midden boven het bed, dat de stand van de zon en de sterren boven Franeker aangeeft. Friesland kan rustig gaan slapen. Al leek het er even op dat de zestig centimeter lange slinger van het zich recht boven de bedstede bevindende uurwerk van het planetarium, door het plafond heen zou komen te hangen. Dat ging Eisinga's vrouw toch te ver, zodat er na wat aanpassingen een slinger van vijfenveertig centimeter werd uitgezocht. D e rest van het museum mogen w e zelf bekijken. In vitrines valt onder meer een staalkaart van gekleurde en ongekleurde wol van Eisinga te bewonderen (hij was meesterwolkammer en deze staalkaart werd in 1820 te Gent bekroond), en het gebroken houten rad van de planeet Mercurius (het enige belangrijke onderdeel dat ooit is vervangen). Verder zijn er onder meer telescopen, die door amateurs werden gebouwd, en een door een deurwaarder in de vorige eeuw vervaardigd astronomisch uurwerk, met behulp waarvan de paasdata kunnen worden berekend. Recenter zijn foto's van bijvoorbeeld de Paardekopnevel. Uit het bijschrift blijkt andermaal het grote respect voor amateurs: "Dergelijke opnamen zijn van grote kwahteit en vragen veel geduld." H o e komt het toch dat onder Friezen zo'n grote belangsteUing voor astronomie leeft? Ik vraag het Nieuwenhuis bij het verlaten van het museum. Het vermoeden dat de vroegere aanwezigheid van een universiteit te Franeker er iets mee te maken heeft, wuift hij weg, want elders waren tenslotte ook universiteiten. Nee, meent hij, het zit hem erin dat de Friezen een apart volk zijn. En rekenen is voor hen gewoon een sport.

E s e Eisinga Planetarium, Eise Eisingastraat 3, Franeker. Geopend op dinsdag tot en met zaterdag van 10.00 tot 12.30 uur en van 13.30 tot 17.00 uur; van 1 mei tot en met 15 september ook geopend op maandag (zelfde tijden) en zondagmiddag van 13.00 tot 17.00 uur. Toegang f3,50.

17

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen