VU Magazine 1992 - pagina 252

maar legt zich tegelijkertijd met bij het kwaad neer. Wij weten wat goed of slechts is. Die kennis is niet erfelijk vastgelegd, maar een kwestie van leren en ervaren, van opvoeding en cultuuroverdracht. Dit betekent dat de ethiek in feite ingaat tegen de wetten van de natuur en de evolutie, in casu het overleven van de sterkste; ethische normen overstijgen de natuurHjke behoeften. Van die ethiek is afgeleid de zogenaamde collectieve moraal, die sociologisch bepaald is. Het is deze moraal die taboes voortbrengt: algemeen geaccepteerde regels die nogal dwangmatig van karakter zijn. Het aardige is dat ook dieren taboes kennen. Ik zal u daarvan een voorbeeld geven. "In een kooi met apen heeft men eens een douche geïnstalleerd, met daaraan een ketting en een greep. Apen zijn nieuwsgierig, dus trok er al gauw een aan die greep, waarmee hij zichzelf en zijn kooigenoten onder water zette. Apen hebben een gloeiende hekel aan water. Dus, toen er weer een aap in de buurt van die

PROF.DR. P.C. SMELIK

greep kwam, kreeg deze enorm op z'n sodemieter. Binnen een paar dagen wisten alle apen: aan één ding m o e t j e niet komen, en dat is die greep. Toen een van de apen uit de kooi plaatsmaakte voor een nieuwe, begreep de nieuwkomer uit de reactie van de anderen al snel dat hij beter van die ketting af kon blijven. O p een gegeven moment waren alle tien de apen vervangen door exemplaren die het eüect van het trekken aan de ketting niet uit eigen ervaring kenden. Maar toch waren ze diep doordrongen van die ene regel: kom niet aan die ketting! Geen van die apen wist waarom. En dat is nou een taboe!"

Waar de heer Smelik praat over menselijk gedrag, spreek ik liever in termen van menselijk handelen. Gedrag is iets dat van buitenaf bepaald is, in handelen daarentegen is de vrijheid als het ware verdisconteerd. Cultuur bepaalt de mens weliswaar, maar dit neemt niet weg dat de mens voortdurend bezig is te sleutelen aan zijn eigen cultuur. W e zijn er nooit voor honderd procent tevreden mee, kunnen onze cultuur veranderen, en doen dat ook. Daarmee zijn we tot op zekere hoogte dus niet alleen vrij, maar ook verantwoordelijk voor onze cultuur. W e kunnen echter nooit voor onze natuur verantwoordelijk worden gesteld. "Zonder erfelijk vastgelegde aanleg, zegt de heer SmeHk, zou het mensehjk gedrag volledig door opvoeders worden bepaald. Hij vindt dat een afschuwelijke gedachte. Mij lijkt nu juist het omgekeerde een nachtmerrie. Als de mens vanuit zijn cultuur het streven naar zelfbehoud en soortbehoud niet wat zou beteugelen, dan zou het er met onze samenleving buitengewoon slecht voor staan. Gelukkig maar, zeg ik dan, dat wij een produkt zijn van onze opvoeding. Want alleen zo hebben wij geleerd het eigenbelang niet boven alles te stellen, en zijn wij in staat gesteld vrij en verantwoordelijk te handelen. "Naast zelfbehoud moet de mens ook in staat zijn tot zelfopoffering. Die neiging hebben we van nature niet; die moeten we dus leren. Mensen die alleen op zelfbehoud bedacht zijn, vormen een gevaar voor hun omgeving. Alleen cultuur - en die bestaat voor mij uit alles wat mensen zeggen, denken, weten en kennen kan de mens van de natuurlijke neiging weerhouden om soortgenoten en andere soorten op deze wereld uit te roeien. Gelukkig omvat onze cultuur allerlei voorschriften die haaks staan op onze natuurlijke neiging tot soort- en zelfbehoud. "Naar mijn stellige overtuiging zijn wij in ons doen en laten cultureel bepaald. Maar dat betekent mijns inziens niet, dat de mens daardoor onvrij zou zijn. Integendeel. Cultuur is een produkt van menselijke creativiteit en vrijheid. Vanuit die cultuur is het mogelijk kritiek uit te oefenen op allerlei natuurlijke, psychologische en sociale aandriften, maar óók op die cultuur zelf en haar tradities. Dat dit kan, wordt bewezen door het feit dat niets zo veranderlijk is als de cultuur. "In hoeverre vrij en verantwoordelijk? Mijn inzet is, denk ik, duidelijk: vrij en verantwoordelijk zijn wij in zoverre, dat de mens een w e zen is dat het niet zozeer met zijn natuur, als wel met zijn cultuur moet zien te rooien." Determinisme

Nachtmerrie Tennekes: "In hoeverre vrij en verantwoordelijk? Dat was de vraag. Naar mijn mening Hggen de menselijke vrijheid en verantwoordelijkheid verankerd in de culturele bepaaldheid.

Jurgens: "In feite is hier de vraag aan de orde of wij over een vrij wil beschikken. En meer in het bijzonder door wie of wat die vrije wil bedreigd wordt. Is dat door een determinisme vanuit onze culturele omgeving of is dat een

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen