VU Magazine 1992 - pagina 253

determinisme dat ons door onze aanleg wordt opgelegd? Ik stel vast dat geen van beide opponenten uitgaan van een volstrekte gedetermineerdheid door cultuur of natuur, van ons doen en denken. Zij verschillen echter wel van mening over de vraag welke van de twee invloeden de belangrijkste is. •"Is het nu erger om te weten datje in belangrijke mate gedetermineerd bent in je genen, maar nog beschikt over een stukje vrijheid? O f is het onverdraaglijker, te menen datje niet zozeer erfelijk bepaald bent, maar wel kneedbaar in cultureel en maatschappelijk opzicht?" Smelik; "Ik verbaas me geweldig over de m e ning van de heer Tennekes wat betreft de vrijheid die de mens zou hebben. Ik ben het daar helemaal niet mee eens. En wel om twee redenen. In de eerste plaats stelt hij een gedetermineerd dierlijk gedrag tegenover een vrij menselijke handelen. Dat is helemaal geen tegenstelHng; ook in dierlijk gedrag zit een behoorhjk

PROF.DR. J. TENNEKES

aantal vrijheidsgraden. Afhankelijk van de situatie kan een dier ook kiezen. "Gelukkig dat we dat stukje vrije speelruimte hebben. Maar als Tennekes zegt dat het de cultuur is die ons die vrijheid brengt, dan is dat voor mij nou net het probleem. Ik zie door de cultuur - door onze opvoeding, leraren, dominees, de media, de reclame - onze vrijheid nou juist aan alle kanten ingeperkt worden. Ons denken wordt van aUe kanten bedreigd; de cultuur tracht ons voortdurend in een harnas te persen en een mening op te dringen die we beslist allemaal zouden moeten delen. Zijn we daartoe onvoldoende geneigd, dan worden we beschouwd als afwijkend en gediscrimineerd. Vandaar mijn standpunt dat de menselijke vrijheid niet inherent is aan cultuur, maar ligt ingeklemd tussen culturele tradities en erfelijke aanleg die beide onze vrijheid inperken. Met andere woorden: we moeten onze vrijheid weldegelijk bevechten."

Tennekes: "Een dier is ook vrij, zegt Smelik. Ik zeg: een dier is niet vrij. Bij vrijheid hoort verantwoordelijkheid. En die kan een dier niet dragen. H e t heeft hooguit de mogelijkheid om in bepaalde situaties verschillend te reageren. "Wat de culturele onvrijheid betreft: we worden inderdaad sterk bepaald door de sociale dwang die op ons wordt uitgeoefend; in die zin zijn wij niet zo vrij. Maar in onze culturele tradities zitten juist ook contrapunten verpakt: mogeHjkheden om vraagtekens te plaatsen, j e ertegen te verzetten. Die mogelijkheid tot terugkoppeling biedt de natuur niet. Je kunt j e niet verzetten tegen j e erfeHjke aanleg; j e bent die natuur." Geldingsdrang Smelik: "Kennelijk geven wij het begrip 'vrijheid' een verschillende inhoud; ik constateer dit op gevaar af dat de discussie daardoor wat verzandt. Voor mij staat toch vast dat ook het dier voortdurend z'n vrijheid bevecht en moet bevechten. O o k z'n vrijheid tot handelen. En dat is voor mij een keuzevrijheid, zonder dat ik daar onmiddellijk het begrip 'verantwoordeHjkheid' aan verbind. Daar Hgt het verschil. "Als ik zeg dat ook de natuur onze vrijheid inperkt, bedoel ik daarmee niet zozeer dat al onze handehngen zouden zijn vastgelegd in de genen. Wat ik ermee bedoel is, dat ons handelen, veel meer dan we doorgaans beseffen, wordt ingegeven - 'ingekleurd' is zelfs een te zwak woord - door diepere gevoelens en behoeften, dan we rationeel vaak kunnen verantwoorden. De neiging tot geldingsdrang bijvoorbeeld, de behoefte aan macht. Het streven naar macht is niet exclusief menselijk; ik krijg de indruk van de heer Tennekes dat hij dat denkt. Machtsstreven is een van de essentiële drijfveren bij dieren die soms bijna dagelijks om dominantie binnen de groep strijden; een wezenhjke behoefte die in het teken staat van zelfbehoud. Voor de mens geldt dat evenzeer. W e vinden dat vaak niet zo fraai van anderen en onszelf, maar heel veel handelingen die we zogenaamd in vrijheid plegen, zijn in feite terug te voeren tot dat instinctmatige streven naar macht. Dat streven deelt de mens dus met elke diersoort die in groepen leeft. Het verschil is dat het dier zich er niet voor schaamt en zijn motieven open en bloot laat zien. Wij stoppen ze weg achter een facade van inooie woorden." Tennekes: "Smelik en ik hanteren inderdaad een verschillend vrijheidsbegrip. Het summum van vrijheid is voor mij de mogelijkheid nee te zeggen tegen natuurlijke en psychologische aandriften èn tegen sociale dwang. Niet dat we dat zoveel doen; daar gaat het me nu niet om. Het gaat me om de mogelijkheid daartoe. En daarom koppel ik mijn vrijheidsbegrip ook aan het gevoel voor verantwoordelijkheid dat heel specifiek menselijk is.

31 vu MAGAZINE JUNI 1 9 9 2

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen