VU Magazine 1992 - pagina 67

mensen en dat van apen is volgens Wind de mate waarin we er gebruik van maken: "Er is een enorm kwantitatief verschil. Mensen kletsen de hele dag door en denken ook in woordenreeksen, terwijl apen dat niet doen. En de lengte van de reeksen combinaties is bij apen veel geringer." Wat een aap zoal kan duidelijk maken? Volgens Wind gaat het om eenvoudige boodschappen als 'ik dorst', 'poes weg', of'eend daar'. "Er zijn een paar experimenten gedaan waarbij een chimpansee m een mensengezin werd opgevoed en dus werd ondergedompeld in een taaihad. Tegen de chimpansee werd gesproken als tegen een baby en toen bleek dat hij een paar woordjes in de juiste context kon leren zeggen. Hij zei 'mama' als hij mama nodig had en 'cu-p als hij een beker wilde. Het was geen perfect Engels, maar de woordjes waren verstaanbaar. Dat illustreert dat de spraakorganen van een chimpansee, de luchtweg inclusief het strottehoofd, wel geschikt zouden kunnen zijn om te praten. Als je het strottehoofd van een chimpansee zou transplanteren in een mens en je zou alle zenuwtjes goed kunnen verbinden, dan zou die persoon er vrij normaal mee kunnen praten."

^^•••^•••1

zekere variatie en de omgeving selecteert daaruit. Vanuit de geologie en de paleontologie kun je vaak die ecologische invloeden reconstrueren. Er waren veranderingen in het klimaat, het werd droger of natter, er waren vulkaanuitbarstingen, er waren continenten die uit elkaar dreven en een populatie raakte geïsoleerd doordat er een eiland ontstond. Dat zijn factoren waardoor soorten veranderen. Als een kleine groep wordt afgescheiden, heb je meer kans op verandering dan bij een grote populatie in een constante omgeving."

Splitsing "Wat nu precies de factoren zijn geweest waardoor de oerhominiden zich ontwikkelden tot intelligente mensen is echter wat onduidelijk. Toen ik het ging reconstrueren kreeg ik zo'n ingewikkeld schema, dat ik het zelf nauwelijks meer snapte. Het moet een heel ingewikkeld proces zijn,geweest."

Asymmetrie

Uit het strottehoofd valt de aanwezigheid van het spraakvermogen dus niet af te leiden? "Je moet niet alleen naar de luchtweg kijken. Het gaat om de besturing van de spraakorganen vanuit de hersenen. Van het strottehoofd vind je trouwens bij fossielen nooit iets terug, want het bestaat alleen uit spieren, bindweefsel en kraakbeen en dat verdwijnt vrijwel altijd. Van de hersenen blijft weliswaar ook niets over, maar de schedels zijn soms wel bewaard. Je kunt op grond daarvan iets vaststellen over de omvang van de hersenen en de asymmetrie van de beide hersenhelften. Aan de binnenkant van de schedel zie je ook vaak nog iets van het vaatpatroon dat er tegenaan gedrukt zat. Daaraan kun je zien of het spraakcentrum - linksvoor boven de slaap - zich al ontwikkeld heeft."

20 •l\j /'/lAGAZINt FEBRUARI 1992

Heeft de omvang van de hersenen wel enige betekenis? Als je naar het gewicht kijkt, blijkt de ene mens over een kilo te beschikken en de ander over twee, zonder dat het iets zegt over hun vermogens. "Binnen een soort zegt de hoeveelheid hersenen inderdaad niet zoveel en bij de mens komt veel variatie voor. De hersenen worden ook niet alleen voor spraak gebruikt, er zijn ook andere functies. Er is veel steunweefsel en er zijn delen waar nog heel weinig over bekend is. Je moet die hersenen statistisch bekijken en verge lijkend-anatomisch. Dan blijkt dat het hersengewicht van mensapen slechts een derde is van dat van een gemiddelde mens. Vijfhonderd gram tegenover vijftienhonderd gram."

Hersenen Zijn er wel genoeg fossielen van onze voorouders overgeleverd om statistisch onderzoek te doen? "Dat aantal is inderdaad beperkt, alhoewel er nog honderden fossiele schedels onder de grond moeten Hggen, die door gebrek aan geld niet kunnen worden opgegraven. Toch zijn er tientallen schedels van hominiden (mensachtigen, JdK) gevonden. Aan de stamboom die op

De H o m o sapiens bestaat zo'n 200.000jaar. Hoe oud is het spraakvermogen? Ja, dat is de vraag die iedereen stelt en ik kan er geen eenvoudig antwoord op geven. Je moet eerst definiëren wat spraak is. Daar zul je het niet snel over eens worden, maar de snelheid waarmee wij boodschappen coderen en decoderen, en zoals gezegd de frequentie waarmee we dat doen, is natuurlijk essentieel. De snelheid waarmee we bits produceren en hoe vaak we dat doen. "Als je alleen zou kijken naar de anatomie en de fysiologie van de mensen van 200.000 jaar geleden, dan zie je dat ze al helemaal in staat waren om te praten. Van die eerste mensen is maar heel weinig over, maar je kunt gerust stellen dat ze al zo sterk op ons leken, dat als je hen in de tegenwoordige tijd zou kunnen laten opgroeien, je geen verschil zou merken. Ik denk dus dat die eerste anatomisch-moderne mensen al net zo praatten als wij doen, al was hun vocabulair waarschijnlijk minder groot." Hoe is dat spraakvermogen ontstaan? "De elegantste manier om dat te reconstrueren is te kijken naar de ecologie, de invloed van de omgeving op de natuurlijke selectie. Binnen een soort bestaat altijd een

Wanneer vond dat plaats? "Het is een ontwikkeling van miljoenenjaren geweest. De spHtsing tussen de mensapen en de hominiden, de menselijke tak, heeft 5 a 6 miljoen jaar geleden plaatsgevonden. Dat is heel geleidelijk gegaan, via duizenden tussenstapjes. Van die eerste periode zijn te weinig fossielen bekend, misschien omdat die beesten - als je ze beesten mag noemen - op plaatsen leefden waar het lichaam na de dood snel vergaat. O m fossiel te worden m o e t j e verdrinken in een riviertje en dan meteen met sedimenten worden bedekt, of stikken in vulkaanas. Wat wel is gevonden, zijn voetafdrukken in vulkanische as van de Australopithecus, een h o minide, van 3,5 miljoen jaar geleden. Er blijkt uit dat men ook toen al rechtop liep. "Asymmetrie van de beide hersenhelften is door paleoneurologen aangetroffen bij de Homo habilis, die ongeveer twee miljoen jaar geleden ontstond. Dat is een argument om te stellen dat er toen al sprake was van een taakverdeling binnen de hersenen, zoals bij de huidige mens. Het linker hersengedeelte is zowel toen als nu wat groter, vooral het taaigedeelte. Dat is een sterk argument. De archeologie komt dan te hulp, want die Homo habilis blijkt ook rechtshandig te zijn, wat blijkt uit de manier waarop hij stenen bewerkt heeft. O o k dat wijst op een taakverdeling in de hersenen." Lijkt dit niet teveel op frenologie ofknobbelkunde, het afleiden van menselijke eigenschappen uit de vorm van de schedel? "Het idee datje alleen maar naar hersenknobbels hoeft te kijken om iemands karakter vast te stellen, zoals in de vorige eeuw de Itahaan Lombroso meende, daar gelooft natuurlijk niemand meer in. Maar dat het taalvermogen zich weerspiegelt in de bouw van de hersenen, staat wel

21

v u MAGAZINE FEBRUARI 1 9 9 2

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen