VU Magazine 1993 - pagina 380

26 v u MAGAZINE OKTOBER 1993

moedelijk heeft Nietzsche het werk van Sade ook goed bestudeerd. In ieder geval komen hun formuleringen soms bijna woordelijk overeen. "Wolven die lammeren vreten, lammeren die verscheurd worden door wolven, de sterkste die de zwakste opoffert, de zwakste als slachtoffer van de sterkste, dat is de natuur, dat is haar bedoeling, haar opzet", heet het bij Sade. Nietzsche heeft het over roofvogels, aan wie de lammetjes vragen zich niet als roofvogels te gedragen; waarna die met licht ironische blik antwoorden: "Wij zijn helemaal niet boos op jullie, op die goede lammetjes, we houden zelfs van ze: er is niets zo smakelijk als een zacht lam." Nietzsche voegt als les daaraan toe: "Van de sterkte eisen dat zij zich niet als sterkte uit, dat zij niet een wil om te overweldigen en neer te werpen en heer te worden, niet een dorst naar vijanden en weerstanden en triomfen is, is precies even onzinnig als van de zwakte te eisen dat zij zich als sterkte uit." De markies had het niet duidelijker kunnen zeggen. Bij het lezen van zulke gespierde taal vraag ik mij onwillekeurig af of zulke schrijvers menen wat zij zeggen. Is er, zoals Huib Drion over Nietzsche opmerkte, sprake van een behoefte

om "op vervaarlijke toon vervaarlijke dingen te zeggen"? Spelen ze alleen maar het stoute jongetje of zijn zij werkelijk zo boosaardig? Sade is een literair auteur, de perverse fantasieën komen uit de mond van zijn hoofdpersonen. Een gulden regel in de literatuur is dat men schrijver en hoofdpersoon nooit met elkaar mag verwisselen. Het kan ook heel goed zijn dat Sade zijn werk als parodie bedoeld heeft, als satirische omkering van het in zijn tijd gebruikelijke geloof in de goedheid van de natuur en van de mens. Sade heeft 27 jaar van zijn leven in gevangenissen doorgebracht en, zo blijkt uit de biografie van Jean-Jacques Pauvert, in die tijd bouwde hij een enorme haat jegens de burgerij op. Zijn boeken, vermoed ik, vormen zijn wraakacties; een vernietigende klap in het gezicht van zijn vijanden. In het echte leven was Sade meer slachtoffer dan agressor. Alleen ten tijde van de Franse Revolutie waren een poosje lang de rollen omgedraaid. Sade was sectieleider, en Pauvert veronderstelt dat hij zich niet in zijn functie had kunnen handhaven als hij niet de nodige 'zuiveringen' zou hebben uitgevoerd. Of hij ook daadwerkelijk wreedheden begaan heeft, is echter onbekend. Mogelijk

dat Sade toen inderdaad een poosje de wolf is geweest die een flink aantal lammetjes verscheurde. Bij Nietzsche ligt het anders. Van een filosoof kun je verwachten dat hij meent wat hij schrijft. Maar ook bij hem lijken leven en leer weinig met elkaar te maken te hebben. Nietzsche was zelf een groot deel van zijn leven zwak en ziekelijk, een syfiUislijder, en niet direct het prototype van het door hem bejubelde blonde beest. Een duidelijk geval van identificatie met wat je zelf niet bent? Vodje papier Sade en Nietzsche preluderen op het fascisme. O f ze zelf ook fascistische denkers genoemd kunnen worden, is twijfelachtig. Ik geloof niet dat ze, wanneer ze geleefd zouden hebben ten tijde van het 'duizendjarig rijk', vereerd zouden zijn als hoffilosofen. H u n rebelsheid past in geen enkel systeem. Niettemin zijn de overeenkomsten met het fascisme opmerkelijk. Als Nietzsche schrijft: "Wie bevelen kan, wie van nature een 'heer' is, wie gewelddadig is in zijn werk en zijn manier van doen - wat heeft die met verdragen te maken!", dan zie ik Hitler voor mij. Het maken

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen