VU Magazine 1993 - pagina 426

aantrekkelijker zijn er bij te lopen als een zielepiet dan als een zelfbewust mens? Vermoedelijk heeft die populariteit iets te maken met de psychologische voordelen die het slachtofferschap biedt. Het is een bekend verschijnsel dat mensen vinden dat ze hun successen aan zichzelf te danken hebben en dat de mislukkingen de schuld van anderen zijn. Geen wonder dat mijn huwelijk mislukt is, dat ik van baantje naar baantje sukkel, zo'n humorloos mens ben; wat wil je anders met zo'n treurige jeugd, met de onderdrukking die mijn bevolkingsgroep heeft moeten doorstaan. Het nemen van verantwoordelijkheid voor de eigen daden is het torsen van een zware last. Het is handig die last van je rug te laten rollen. Ridicuul

28

Het slachtofferschap biedt nog een ander voordeel: macht. In het slachtoffer zijn macht en machteloosheid op eigenaardige manier verstrengeld geraakt; ze gaan een symbiotische . relatie aan, voeden en versterken elkaar. Een drietal voorbeelden van de symbiose van het slachtofferschap; drie incidenten die zich in augustus van dit jaar vrijwel gelijktijdig afspeelden. Ten eerste: een moordenaar van een politie-agent wordt, na zijn straf te hebben uitgezeten, opgenomen in het bestuur van een vereniging voor strafrechthervorming. De politie schreeuwt, uit naam van de familie van de vermoorde agent, moord en brand: met deze benoeming worden oude wonden opengereten. Ten tweede: een man verdacht van oorlogsmisdaden in een concentratiekamp, wordt wegens gebrek aan bewijs vrijgesproken. Huilend en schreeuwend trekken de mensen de straat op. Vervolgens onderzoekt de Israëlische justitie de mogelijkheden om de man dan maar ergens anders voor veroordeeld te krijgen. Ten derde: een man die ooit gedeserteerd is naar de kant van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijders, vraagt na meer dan veertig jaar een visum aan voor een bezoek aan zijn vaderland. De minister van Buitenlandse Zaken weigert die te geven omdat hij rekening wenst te houden met de 'authentieke en legitieme emoties' van de Indiëstrijders. In alledrie de zaken vragen slachtoffers, of zij die uit hun naam menen te spreken, iets wat niet kan. Bij ie-

VU MAGAZINE NOVEMBER 1993

der ander mens zouden de verlangens en eisen als volstrekt ridicuul van de hand gewezen zijn. Als een misdadiger zijn straf heeft uitgezeten is hij immers weer een vrij man die op geen enkele wijze tegengewerkt kan en mag worden in zijn maatschappelijke ambities. En afgezien van de vraag of de deserteur een held of een landverrader was, misdaden verjaren en formeel bestaat er geen enkel argument om hem een visum te weigeren. Slachtoffers evenwel, hebben een streepje voor. Zij bezitten morele autoriteit, hun stem legt extra gewicht in de schaal. En soms is dat gewicht zo zwaar dat fundamentele rechtsprincipes ervoor m o e ten wijken. Het slachtoffer bezit een bijzonder aureool. Zijn ervaringen verlenen hem gezag en onaantastbaarheid. Hoe zou men durven aan een kunstenaar die deel uitmaakt van een onderdrukte minderheidsgroep esthetische standaarden op te leggen? Wetenschappelijke normen worden soms wat lichtvaardiger gehanteerd. Die 'objectieve' normen zijn immers begrenzend en belemmeren het slachtoffer het eigen leed over het voetlicht te brengen. In Amerika, beschrijft Hughes, gaat dit mechanisme heel ver. Een blanke geleerde die onderzoek doet naar de geschiedenis van de slavernij, is bij voorbaat een beetje verdacht; heeft de verkeerde achtergrond en dat kan nooit meer wat worden. Wie je bent is belangrijker dan watje doet. Achterlijkheid Terwijl de 'onderdrukker' hyperkritisch gevolgd ^vordt, hoeft aan het waarheidsgehalte van de uitlatingen van het slachtoffer nauwelijks getwijfeld te worden. Er is bijna sprake van een wedloop: hoe meer iemand geleden heeft, des te minder tegenspraak hij hoeft te vrezen. Het gevoel is nagenoeg een keurmerk voor 'authentieke' waarheid. Een geleefde en doorvoelde waarheid is wezenlijker dan dor intellectualisme. Het is ook een tikkeltje ongepast om naar de aard van iemands emoties te vragen. Stelt u zich niet een beetje aan? Zijn uw emoties wel redelijk? Zijn ze wel in overeenstemming met de realiteit? Het appèl op fatsoen en wellevendheid maakt ieder kritisch onderzoek tot een onduldbare grofheid. In wezen zijn emoties ook nauwe-

lijks bekritiseerbaar. O p grond van objectieve gegevens kan aangetoond worden dat het leed van het slachtoffer niet zo dramatisch is, dat er weinig aanleiding bestaat zich zo gekwetst te voelen. Het slachtoffer kan vervolgens antwoorden: ja, maar ik voel het nu eenmaal zo. Het beroep op de emotie vrijwaart iemand van de eis een standpunt precies te beargumenteren. Het is een manier om te zeggen: mag ik even ongegeneerd dom zijn? Staat u mij toe mijn achterlijkheid te etaleren? De gekwetste laat zijn emoties ook niet zomaar onschadelijk maken door een confrontatie met de werkelijkheid. Stel je voor dat men dat boek van Rushdie echt eens ging lezen, of dat toneelstuk van Fassbinder zou gaan zien. Dat zou kunnen leiden tot een meer genuanceerd oordeel en tot een demping van de emotie. Maar die confrontatie vermijdt het slachtoffer liever. Z o gemakkelijk laat hij zich zijn speeltjes, woede en haat, niet afpakken. Altijd als mensen zich op doorstaan leed en gekwetst gevoel beroepen om iets gedaan te krijgen, is argwaan geboden. Vrijwel onvermijdelijk volgen de meest onverdraagzame voorstellen: een boek dat in de papierverslinder moet verdwijnen, een toneelstuk waarvan de voorstelling verhinderd of verstoord moet worden. De daarbij gehanteerde standaardfrase luidt: vrijheid van m e ningsuiting mag geen vrijbrief zijn om mensen te kwetsen. Het slachtoffer heeft twee kanten: een zachtaardige en een boosaardige. Voor zijn eigen gemoed reserveert hij de zachtheid. Aan zijn omgeving vraagt hij rekening te houden met zijn emoties; één verkeerde zinswending en de hele geschiedenis van onderdrukking en onrecht maakt hem weer van streek. Het publiek wordt verzocht het slachtoffer met fluwelen handschoenen te benaderen. Zelf trekt hij ondertussen de bokshandschoenen aan. Naar anderen toe is hij boosaardig. Die 'authentieke en legitieme emoties', om met de minister te spreken, bestaan niet in de laatste plaats uit bedreigingen: we zullen die landverrader wel eens voor het vuurpeloton zetten. De te respecteren emoties hebben de volgende namen: wraakzucht, compromisloosheid en onverzoenlijkheid. Het onrecht en de ongevoeligheid, zo vinden veel gekwetsten, is in de moderne samenleving alom aanwe-

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen