VU Magazine 1993 - pagina 381

van afspraken is iets vrouwelijks, de ontkenning van de fysieke kracht om een ander de eigen wil op te leggen. Voor Hitler waren afspraken en verdragen alleen nuttig als ze in zijn strategisch belang pasten. Wanneer dat belang verdwenen was, aarzelde hij niet zo'n vodje papier onder hoongelach te verscheuren. In een krant las ik over een Japanse danser die het werk van Markies de Sade zo bewonderde vanwege het vrijheidsgevoel dat er uit sprak. Dat is een begrijpelijk maar ook verbazingwekkend standpunt. Sade is inderdaad een antiburgerlijk schrijver die zich verzet tegen een bekrompen christelijke moraal. AUe onderdrukte natuurlijke instincten en levenskrachten krijgen bij hem ruim baan. Maar het resultaat is geen feest van de vrijheid. Het tegendeel van repressie is geen vrijheid, maar nog ergere repressie. De in afgelegen kastelen bedreven gewelddadige seksorgieën zijn fascistische samenlevingen in miniatuurvorm. Streng hiërarchisch gestructureerde systemen waarin alles kan en alles mag - als je tenminste tot de sterken behoort. In het werk van Sade wordt pijnlijk duidelijk dat het rebelse, antiburgerlijke jongetje zich kan ontpoppen tot een meedogenloze agressor. Libertair gedrag vloeit ongemerkt over in autoritair gedrag. Wat voor Sade en Nietzsche fantasie en studeerkamergeleerdheid was, kreeg in het rebelse, antiburgerlijke fascisme concreet gestalte. De cultus van de wreedheid werd daar realiteit. De schrijver Jean Améry heeft een prachtig essay geschreven waarin hij stelt dat het folteren de kern van het fascisme is. Zeker, brengt hij daar zelf tegen in, het folteren is een onderdeel van alle totalitaire systemen. Altijd ook dient het martelen een zekere rationeel doel: het lospeuteren van informatie, het verraad van strijdmakkers. Maar het martelen is meer dan een middel, het is een waarde in zichzelf. Het is een groots genoegen om een ander mens tot een klomp vlees te reduceren. Weldadig Het plezier van de marteling is in elke dictatuur aanwezig. Maar nadat Stalin was uitgeraasd, heeft het communisme nog enkele decennia als relatief vreedzame dictatuur voortbestaan; wel werden mensen nog om politieke redenen opgesloten, maar

marteling kwam nauwelijks meer voor. In het fascisme is zo'n ontwikkeling nauwelijks voorstelbaar. Ik kan Hitler niet voor mij zien als een ietwat starre, oude man als Brezjnjev of Franco; iemand met betrekkelijk bescheiden ambities, vooral bang voor het verlies van aanzien en macht en met als ergste vijanden de eigen kwaaltjes. De kern van het fascisme is er een van kracht en hardheid. Het systeem kon - al laat zich dat achteraf gemakkelijk vaststellen haast niet anders dan aan de eigen gewelddadigheid en vernietigingswil ten onder gaan. Het folteren is zo essentieel omdat de sterke erdoor zijn kracht kan bewijzen. Alles wat Sade zo belangrijk vindt, kan de beul in de marteling uitleven. Volgens Sade is genot altijd egoïstisch, ieder mens kent immers alleen zijn eigen lichaam. Je moet vooral niet teveel aan het welbevinden van andere mensen denken. Sterker nog, genot wordt naar een hoogtepunt gevoerd als het ten koste gaat van andere mensen en als het om iets verbodens gaat. Diefstal, verkrachting en moord roepen lustgevoelens op die wel bevredigd m ó e ten worden. Alle praatjes over medelijden en barmhartigheid zijn chantagemethoden van de verachtelijke zwakke om de sterke te temmen. Door middel van de foltering kan de sterke laten zien dat hij lak heeft aan sentimentele praatjes over humaniteit, dat hij ieder gevoel van wroeging ver achter zich heeft gelaten. Door een schreeuwend iemand tegenover zich te zien en daar onbewogen of zelfs met wellust vervuld naar te kijken, bevestigt hij zijn eigen lichamelijke en geestelijke kracht. "Zien lijden is weldadig, doen lijden nog weldadiger", merkte Nietzsche op. Nietzsche en de beul begrijpen elkaar heel goed. Jean Améry heeft als gevangene van de nazi's zelf folteringen ondergaan en wat hij meemaakte was iets heel anders dan 'de banaliteit van het kwaad' waar de filosofe Hannah Arendt het over had. Zij ontwaarde in de nazi's niets anders dan bureaucraten die op routineuze wijze orders van hogerhand uitvoerden. Maar de beulsknechten van Améry waren verre van routineus, integendeel, zij vertoonden juist een krachtige gepassioneerdheid. Zij waren "geconcentreerd met die moorddadige inzet die hun de kans gaf zich-

zelf te verwezenlijken. Met heel hun ziel waren ze bij hun zaak, en die zaak was macht, heerschappij over geest en lichaam, exces van de ongeremde zelfexpansie." Angstschreeuw De wreedheid is misschien gruwelijk, maar juist daardoor zo feestelijk. De vervolging heeft zoveel aan genot te bieden. Die waarheden hebben Sade en Nietzsche op indringende wijze beschreven. Zij waren scherpzinnige psychologen: in de spelonken van de menselijke natuur schuilt een explosieve combinatie van lust en agressie. Minder scherpzinnig waren zij in h u n therapeutisch advies: laat die handel maar exploderen. Wie iets wil begrijpen van de golf van gewelddadigheid die Europa overspoelt, doet er goed aan Markies de Sade te lezen. Ter geruststelling is opgemerkt dat de jongeren die Turkse pensions bestookten, er geen fascistische ideologie op na hielden. Ze hadden geen consistent verhaal paraat. D e heldere argumentatie waarom die Turken nu per se in brand gestoken moesten worden, ontbrak. Het waren s.^ echts incidenten; uiterst betreurenswaardige incidenten, dat wel. Mij lijkt dit optimisme nogal misplaatst. Ik denk dat het verschil met de jaren dertig, in ieder geval in dit opzicht, niet zo groot is. Alle redeneringen waarom destijds juist de j o den gepakt moesten worden, waren vliesdunne, onderling tegenstrijdige voorwendsels. D e fascistische ideologie was een betrekkelijk onsamenhangend geheel. Belangrijker is dat altijd wel een buitenstaander of weerloze gevonden kan worden, aan wie je lol kunt beleven. Niets leuker dan een mens voor je te zien kruipen, een verwilderde blik in de ogen, schreeuwend van angst. Het veelvuldig lezen in het werk van Markies de Sade is fnuikend voor ieder gevoel van vertrouwen en argeloosheid. Misschien dat er een zekere waakzaamheid voor in de plaats komt.

Naar aanleiding van: Jean-Jacques Pauvert, De Sade in levenden lijve, pornograaf en stilist. De Prom, f 6 5 , VU MAGAZINE OKTOBER 1993

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen