VU Magazine 1995 - pagina 96

"Dat was voor mij destijds geen bewust motief om mij met psychologie te gaan bezighouden. Wat mij wel helder bijstaat is mijn neiging om het begrijpen als een overlevingsstrategie op te vatten. Dat had minder te malcen met wat mijzelf was overkomen of met de vraag hoe de oorlog in ell<aar zat, maar met een heel algemeen uitgangspunt: begrijpen als overlevingsstrategie. Dat houdt een afstandelijk opstelling in jegens de dingen om je heen. Door de houding van observator aan te nemen, is het mogelijk je een beetje aan je rol als slachtoffer te onttrekken. Het gevoel dat alles je overkomt, verdwijnt. Die houding herinner ik mij nog goed uit die tijd. Het was geen directe reden om psychologie te gaan studeren, wel het motief van mijn belangstelling voor mensen."

laatste zijn de joden die de dreiging ontkenden; ze dachten dat het gevaar hen persoonlijk niet zou kunnen treffen. Daardoor hebben ze zich laten afvoeren en niet datgene gedaan wat ze hadden kunnen doen. Een ander voorbeeld is het bekende verhaal van het kamp dat op een gegeven moment zonder bewaking zat. Toch waagde bijna niemand het te ontsnappen. Zoiets is heel schadelijk." Is dat het gevolg van de menselijke neiging om alleen op de korte termijn te denkend "Mensen hebben heel erg de neiging, zeker wanneer het om emotionele situaties gaat, om in het hier en nu te denken. Dat is een van de wetten van de emotie. Emotioneel telt wat je voor je ziet; toekomstige mogelijkheden tellen veel minder. Het is ook niet altijd gemakkelijk om in te schatten wat er gebeuren gaat. Je moet de gerichtheid op het aanwezige loslaten ten behoeve van iets dat in de verte opdoemt. Dat is een onveilig idee."

Dacht u door emoties te bestuderen afstand te kunnen nemen van wat het meest nabij is. "Dat is best mogelijk. Mijn gerichtheid op emoties werd zeker gevoed door het verlangen greep te krijgen op datgene wat me verwarde. Door ze te begrijpen kon ik de dingen onder controle krijgen." De menselijke geest heeft in gevaarlijke situaties, zoals in oorlogstijd, de neiging om de ernst van het gevaar te bagatelliseren. Deze stelling komt regelmatig terug in uw werk en lijkt me een van de meest interessante aspecten van uw denken over emoties. "Jazeker, dat is een van de interessantse dingen die je over de dynamiek van emoties kunt zeggen. Alleen heb ik die stelling niet zelf bedacht; dat heeft Freud gedaan. Ik weet niet of je dat vermogen tot verdringing of ontkenning nu een beperking of een verrijking van de menselijke geest moet noemen."

Maakte dat idee het al of niet onderduiken tot zo'n ingrijpende beslissing^ Je moet iets loslaten en afsnijden vanwege een gevaar dat nog niet acuut is. "Een fout die veel gemaakt is in onderduiksituaties was dat men vaak probeerde zoveel mogelijk banden van vóór het onderduiken te bewaren. Met alle risico's vandien. Bruno Bettelheim heeft daar interessante dingen over geschreven. Hij heeft onderzocht waaruit de wereldwijde aantrekkingskracht van het verhaal van Anne Frank bestaat. Het gezin Frank was zo gezellig. Maar dat was precies de grondfout. Men nam een groot risico door het hele gezin bij ellcaar te houden en daarmee een deel van het gevaar te ontkennen." Bettelheim ontleent die opmerking aan zijn verblijf in het concentratiekamp. Hij constateerde dat degenen die de band met de wereld daarbuiten niet konden loslaten eerder voor de bijl gingen dan degenen die zich helemaal instelden op de ontstane situatie. Het heeft allemaal te maken met de risico's en de belasting van een confrontatie met de realiteit; zelfs als het gevaar daadwerkelijk aanwezig is, kan ik het misschien nog niet duidelijk onder ogen zien."

"Mensen hebben heel erg de neiging, zeker wanneer het om emotionele situaties gaat, om in het hier en nu te denken. Dat is een van de wetten van de emotie."

In oorlogstijd lijkt het mij geen verrijking. "Soms niet, soms wel. Als je geconfronteerd wordt met een bedreigende emotionele situatie die je niet in de hand hebt, is het heel verstandig en nuttig je aan een aantal zaken te onttrekken. Maar die ontkenning kan er ook toe leiden dat je iets nalaat te doen dat wèl tot de mogelijkheden behoort. Tijdens de oorlog zijn er talloze voorbeelden geweest van zo'n schadelijke strategie, maar soms ging het om een onschuldiger vorm van ontkenning. Ik heb mij destijds in de gevangenis vrij blijmoedig gedragen en ben energiek gaan studeren. Dan deed ik tenminste iets anders dan piekeren over wat voor ellendigs mij allemaal zou kunnen overkomen. Ik zou daar immers toch niets tegen kunnen doen. "Het dilemma waar het bij afweer en verdringing altijd om draait is de vraag in hoeverre zoiets een overlevingsdan wel een schadelijke strategie is. Een voorbeeld van het WETENSCHAP,

CULTUUR

Over ingrijpende emotionele gebeurtenissen zegt men wel dat de tijd alle wonden heelt. Uit uw werk begrijp ik dat die verwachting niet klopt. Waarom nietl "De tijd heelt helemaal geen wonden, geeft hooguit wat pleisters om erop te doen. Waarom dat zo is? Waarom zou het niet zo zijn? Wat is dat voor een vooringenomen idee dat de tijd alle wonden zou helen? In feite kun je met behulp van een eenvoudige conditioneringstheorie het ei) SAMENLEVING

10

- MAART

199;

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen