VU Magazine 1995 - pagina 460

flink kwaad malden, waarna een ruzie met veel geschreeuw en weinig lichamelijk geweld volgt. Het tonen van emoties is een onmisbaar onderdeel van de communicatie. UNIVERSEEL

Communicatie is echter alleen effectief als alle betrokkenen dezelfde taal spreken. Een Nederlandse hond kan zonder problemen horen en zien of een Braziliaanse hond kwaad of angstig is. De communicatie tussen mensen uit verschillende delen van de wereld verloopt moeilijker: er bestaan duizenden verschillende talen en zelfs de gebaren verschillen van cultuur tot cultuur. Maar, zo heeft de Amerikaanse psycholoog Paul Ekman aangetoond, de gelaatsuitdrukkingen waarmee we expressie geven aan emoties zoals woede, walging, blijdschap, verdriet, angst en verrassing, zijn universeel. Gewapend met een stapel foto's van Amerikanen en Japanners, die uitdrukking gaven aan één van deze zes emoties trok Ekman dertig jaar geleden de wereld rond. Waar hij ook kwam, niet alleen in Amerika en Japan, maar ook in Rusland, China, Chili, Brazilië en diverse Europese en Afrikaanse landen, wisten de mensen de stemming van geportretteerden correct te benoemen. Zelfs de leden van de Dani-stam uit het Indonesisch gedeelte van Nieuw-Guinea en van de Fore-stam uit Papoea Nieuw-Guinea, die destijds allemaal nog analfabeet waren, nooit films of tijdschriften hadden gezien, geen (Pidgin-)Engels kenden, niet in

een blanke nederzetting hadden gewoond of voor blanken hadden gewerkt, associeerden de gezichtsuitdrukkingen met de bijpassende emoties. Er zijn aanwijzingen, dat de gelaatsexpressies voor de basisemoties voor een zeer belangrijk deel genetisch zijn geprogrammeerd. De gezichtsuitdrukkingen voor walging en verrassing zijn al aanwezig bij pasgeborenen. Ook glimlachen zij op bepaalde momenten van de R'EM-{Rapid Eye Movement]slaap. Vanaf de vierde week ontwikkelt zich het sociale glimlachen, dat gepaard gaat met oogcontact met de verzorger. De gezichtsexpressies voor angst, woede en bedroefdheid ontwikkelen zich later uit de basisvorm van het huilen, die al bij de geboorte aanwezig is. Zelfs kinderen die geen gelegenheid hebben om gelaatsuitdrukkingen van anderen af te kijken (omdat ze vanaf de geboorte doof en blind zijn) en zwaar geestelijk gehandicapten die tot geen enkele vorm van leren in staat zijn, ontwikkelen het basisrepertoire van gelaatsuitdrukkingen. Daarom denkt Ekman dat dit repertoire een evolutionaire erfenis is, die in ons aller genen zit. PRUILEN

Onderzoek bij onze verwanten, de apen, zou aan het licht kunnen brengen hoe die gelaatsuitdrukkingen zijn geëvolueerd. Bij sociale apen, zoals chimpansees, gorilla's en malcaken, spelen gezichtsuitdrukkingen een belangrijke rol in de onderlinge commu-

nicatie. Volgens de Nederlandse bioloog piof. dr Jan van Hoof f zijn er opvallende overeenkomsten in de gezichtsuitdrukkingen van verschillende apensoorten en van de mens. Het zogenaamde tense-mouth display, dat apen vertonen wanneer ze iemand bedreigen, achtervolgen, aanvallen of besluipen (starende blik, gefixeerd op het slachtoffer, mond gesloten, lippen opeen geperst, onderkaalc een beetje naar voren), wordt ook bij mensen als teken van agressie vertoond. Verder trekken chimpansees een pruilend gezicht {pouting] wanneer ze bedelen om voedsel en nadat ze zijn bedreigd, aangevallen of afgewezen na een toenaderingspoging. Angstige of onderdanige apen trekken een soort grimas, het baied-teeth-face. Bij chimpansees kan ook een tussenvorm van het pruilen en de grimas worden waargenomen, die volgens Van Hooff lijkt op het huilgezicht bij mensen. Het equivalent van de menselijke lach is waarschijnlijk het relaxed open-mouth face, ofwel play face, dat spelende apen plegen te trekken. Diverse apensoorten maken er zelfs een geluid bij dat klinkt als het schaterlachen van een mens. Mensen die met chimpansees en gorilla's werken, bijvoorbeeld om hen gebarentaal aan te leren, is het opgevallen dat de apen vaal<; in situaties die in menselijke ogen absurd of onverwacht zijn, in schaterlachen uitbarsten en het gebaar voor 'leuk' maken. Apen die de gebarentaal goed beheersen maken soms, schijnbaar expres, een fout - bijvoorbeeld door het teken voor drinken te malcen met de duim in het oor in plaats van de mond en lachen daarbij. Een minder subtiele practical joker urineerde eens over zijn trainer, waarna de arme man door de aap werd uitgelachen. De glimlach heeft, volgens Jan van Hooff, een heel andere evolutionaire achtergrond dan de gulle schaterlach. Zij zou zijn ontstaan uit de grimas waarmee apen een kwade, dominante soortgenoot trachten te pacificeren. Bij sommige apensoorten heeft deze grimas een tweede functie gekregen: zij wordt door dominante dieren gebruikt om lager geplaatste soortgenoten gerust te stellen. Door te 'glimlachen' tonen zij dat van hen niets te vrezen valt. Een berbermakaak toont de onderdanigvnendelijke variant van het zogeheten 'stille-blote-tandengezicht'.

WETENSCHAP,

CULTUUR

&) SAMENLEVING

34

- OKTOBER

199$

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen