VU Magazine 1995 - pagina 113

nauwelijks (kristal) nog soda aan te pas . Met of zonder soda: de Deldense expositie doet daar niet moeilijk over en biedt op de bovenste verdieping van het hoekige pand een beknopte maar leerzame impressie van de vele gebruiksmogelijkheden van glas. Dat zijn er nogal wat. En daarbij komt dat dit veelzijdige materiaal maximale multi-functionaliteit paart aan een ongekende zuinigheid: het materiaal kan zonder kwaliteitsverlies steeds opnieuw worden hergebruikt. Naast het historische exposé (in Egypte komt kalkhoudend zand voor; vandaar dat dit land als bal<;ermat van de glascultuur geldt) en de nodige weetjes (de door ijzer veroorzaakte groene kleur van glas wordt door toevoeging van mangaanverbindingen geneutraliseerd), is er ruim aandacht voor glas als basismateriaal voor kunstobjecten en kunstzinnig vormgegeven gebruiksartikelen zoals vazen en glasserviezen. Glasfabrikant en onvermijdelijk sponsor van deze expositie, Royal Leerdam, is royaal aanwezig. Terecht, want deze firma maakte tenslotte een eind aan de reeks smakeloze eenheidsprodukten die sinds de negentiende-eeuwse industrialisatie in de glassindustrie op de markt kwamen. Leerdam nam vanaf 1915 eigen ontwerpers in dienst die zich op kunstzinnig verantwoorde glasprodukten gingen toeleggen. De bekendste was ongetwijfeld A.D. Copier die in opdracht van Leerdam en in overleg met de Nederlandse wijnhandel, in 1930 het populaire Gilde-glasservies ontwierp. Fraai. Maar de mooiste hulde van glas aan zijn grondstof is toch het simpele glazen zoutvaatje. En daarvan heeft het Zoutmuseum er gelukkig permanent zo'n tweeduizend in de vitrines, (GJP)

Agenda

Een zoutvaatje van glas De Nederlandse bodem is door en door zout; niet zo vreemd voor een land dat zo langdurig vi^as blootgesteld aan de verziltende inwerking van zeewater. En zoals van alles wisten de bewoners der lage landen ook van deze nood een deugd te maken. Dichtte niet Jacob Cats reeds: "Het zout is wonder nut, het moet 'et al bewaren"? Tot het begin van de zestiende eeuw werd de zoutwinning dan ook duchtig ter hand genomen in de regelmatig door de zee overspoelde kustgebieden van Zeeland, Zuid-Holland en Brabant. Daar bevatte het veen uitzonderlijk veel zout. Eenmaal afgestoken en verbrand leverde de zoute turf 'zel-as' op die, vermengd met zeewater, in 'zoutketen' boven houtvuren net zolang werd ingekookt tot kostbaar zeezout overbleef. Een lucratieve bezigheid met grote risico's: de winning was zelfs zo rigoureus dat de bodem in de wingebieden daalde tot de zee tenslotte volledig vrij spel kreeg. De Sint Elisabethsvloed (1421) en het verzinken van het Land van Reimerswaal zijn er de directe gevolgen van. In 1515 besloot Karel V dan ook tot het uitvaardigen van een algemeen verbod op dit 'darincdelven'. Maar niet alleen waar water en aarde direct met elkaar in contact staan is zout te vinden; niet in dit land althans, dat ooit geheel tot de zeebodem behoorde. Dat ondervond de Twentse Baron van Heeckeren van Wassenaar in 1886, toen het drinkwater dat hij ter bevordering van de gezondheid van de bevolking van Delden en omstreken liet aanboren, bremzout bleek te zijn. Sindsdien staat het Oosten des lands te boek als zoutmijn. Hoe "wonder nut" zout later nog meer zou worden heeft vader Cats niet kunnen bevroeden. Want behalve als smaakmaker en conserveermiddel vormt de delfstof de onmisbare basis voor bijvoor-

beeld de chemische industrie. Daarom loopt er nu een pijpleiding die vanuit Veendam onophoudelijk pekel transporteert naar Delfzijl, alwaar uit deze grondstof onder meer soda wordt geproduceerd. En soda is een van de basisingrediënten bij de vervaardiging van glas. Zout, soda, glas; die trits maakt duidelijk waarom het Deldense Zoutmuseum een expositie wijdt aan glas. Het scheikundeboek leert, dat uit NaCl (natriumchloride.

F O T O :

W I T H O

W O R M S

lees: keukenzout) en CaC03 (kalksteen) CaCl2 (calciumchloride) en Na2C03 (natriumcarbonaat of soda) wordt verkregen. Om die laatste component gaat het. Want zand belangrijkste bestanddeel van glas - smelt namelijk pas bij zeer hoge temperaturen, terwijl toevoeging van soda dat smeltpunt aanmerkelijk verlaagt. De verhouding zand en soda kan variëren; zo'n variatie heeft verschillende kwaliteiten glas tot gevolg. Hoe minder soda des te harder het eindprodukt, luidt de vuistregel. Bij een verhouding van twee delen zand op één deel soda is 'waterglas' het resultaat: glas, zo zacht dat het oplost in water. Voor de meeste toepassingen bestaat glas voor ongeveer driekwart uit zand en is de rest soda. Het allerhardste glas bestaat nagenoeg geheel uit zand; daar komt zelfs niet (glasvezel) of WETENSCHAP,

CULTUUR

'Van zout naar glas', tot en met 15 september In het Zoutmuseum Delden, Langestraat 30. Telefoon: (05407) 64546. Tot en met april van dinsdag tot en met vrijdag en op zondag tussen 14.00 en 17.00 uut; •ran mei tot en met augustus dagelijks, op werkdagen tussen 10.00 en 17.00 uut, in de weekends tussen 14.00 en 17.00 uur.

e) SAMENLEVING

27

- MAART

1995

LEZINGEN 'Hoe verkoop je een oorlog?' Door prof.dr. f.M.W. Binneveld, hoogleraar maatschappijgeschiedenis, Erasmusuniversiteit Rotterdam. Waagtheater, Markt 11, Delft. Informatie: Studium generale, tel. (015) 78 52 35. Dinsdag 7 maart, 20.00 uur. 'Vreemde gewoonten. De wereld van Homerus antropologisch bekeken.' Door prof.dr. H.W.A.M. Sancisi-Weerdenburg, hoogleraar geschiedenis, Universiteit Utrecht. Academiegebouw, Senaatszaal, Domplein 29, Utrecht. Informatie: Studium generale, tel. (030) 532436. Dinsdag 7 maart, 19.30 uur. 'Gedrag van wolven en zelforganisatie' Door dr. R. Derix, vakgroep ethologie en socio-oecologie Universiteit Utrecht. Congresgebouw, Aula maior, Comeniuslaan 2, Nijmegen. Informatie: Studium generale, tel. (080) 61 30 83 (ma-do, 9.00-13.00 uur) Dinsdag 7 maart, 20.00 uur. • 'Het algemeen betwijfeld christelijk geloof' Door dr. J.A. Montsma. Zalencentrum Vredenburg, Vredenburg 19, Utrecht. Informatie: Vrije Universiteit en Samenleving, tel. (020) 4 44 52 98. Donderdag 9 maart, 20.00 uur. • 'Grenzen ran de evolutiebiologie' Door prof.dr. W. van der Steen, hoogleraar wijsbegeerste van de biologie. Vrije Universiteit Amsterdam. Congresgebouw, Aula maior, Comeniuslaan 2, Nijmegen. Informatie: Studium generale, tel. (080) 61 30 83 (ma-do, 9.00-13.00 uur). Dinsdag 14 maart, 20.00 uur. • 'De rol van angst en onmacht in ons leven' Door prof.dr. RG. Smelik. »

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen