VU Magazine 1995 - pagina 318

"Als Pranziska zegt: 'Ik hou het niet raeei uit. Ik ben zo alleen', verlaat de verpleegster een ogenblik de kamer, waarvan Pranziska profiteert, namelijk door uit het raam te springen." samenhangen met psychische stoornissen. Vanuit de politiek kwam de gedachte psychopaten te dwingen zich te laten steriliseren. Er was in het Duitsland van de jaren dertig alle reden om een zelfmoord in de familie liever te verzwijgen. Toch werd binnen de joodse gemeenschap wel over de zelfmoordcatastrofe onder de Berlijnse joden nagedacht. De oorzaal<: werd gezocht in de toenemende vervreemding van de joodse traditie. Maar ook de gedachte dat joods-zijn op zichzelf al tot zenuwzwakte leidde, was een gangbare gedachte in die jaren, en dat niet alleen onder antisemieten.

historica Maiy Felstiner de dubbele doem die het leven van Charlotte heeft bepaald. 'Leben? oder Theater?' vertelt niet alleen het verhaal van de steeds sterker wordende greep van de nazi's op het joodse leven in Berlijn. Het is tegelijkertijd de geschiedenis van een familie met een geheim, dat al generaties lang wordt meegedragen; een geheim dat de familie van binnenuit vernietigt. Zelfmoord en de gedachte aan zelfmoord zijn bepalend voor 'Leben? oder Theater?' Charlotte's kunstwerk begint met de verzwegen zelfmoord van een tante in 1913 en eindigt met die van de grootmoeder in 1940. Steeds keren dezelfde beelden terug: vanuit de kamer zien we op de rug een vrouw bij het open raam. Ze aarzelt nog, staart voor zich uit, kijkt naar beneden. In het volgende schilderij is het raam leeg, achter de vensterbank zien we een voet verdwijnen. Mary Felstiner heeft geprobeerd het thema van de zelfmoord in een breder

perspectief te plaatsen. Duitsland had, zo meldt Felstiner, in de jaren twintig en dertig een van de hoogste zelfmoordcijfers in de westerse wereld. De hoofdstad Berlijn spande de kroon: tussen 1925 en 1927 benamen in de stad meer dan vierduizend inwoners zich het leven. De cijfers tonen aan dat het aantal zelfmoorden in de gegoede wijken hoger lag dan in armere buurten, dat meer vrouwen dan mannen zich van het leven beroofden en dat bovendien het zelfmoordcijfer onder joden tweehonderd procent hoger lag dan onder christenen. De zelfgekozen dood van Charlotte's moeder past in de statistieken: ze kwam van goeden huize en was vrouw en jodin. Artsen verrichtten in die jaren onderzoek naar wat wel een zelfmoordepidemie werd genoemd. Men spral<: over de "degeneratie van goede, oude families". Medici probeerden te bewijzen dat bepaalde bloedlijnen noodzakelijkerwijs ten onder moesten gaan. Zelfmoord zou erfelijk zijn en

WETENSCHAP,

CULTUUR

et) SAMENLEVING

24

- JULI/AUGUSTUS

"We zullen een grote reeks zelfmoorden zien", voorspelde Kurt Tucholsky, toen Hitler zijn macht begon uit te breiden. Tucholsky kreeg gelijk: het zelfmoordcijfer onder de joden bleef ongekend hoog. En ook onder de nietjoodse uitgeweken kunstenaars en intellectuelen hebben velen zich van het leven beroofd. Het leven als balling hield grote risico's in. Wie zijn vaderland ontvlucht, raal<:t zijn taal en zijn wortels kwijt. En met het verlies van een middel om zich uit te drukken, zo zei de schrijver Stefan Zweig in zijn afscheidsbrief, verliest een mens ook de mogelijkheid om verder te leven. Toen Charlotte's grootmoeder zich in 1940 uit het raam gooide, was dat, zo betoogt Felstiner, dan ook niet alleen een daad die aansloot bij de traditie in haar familie. De zelfmoord van een joodse balling paste in het grotere patroon van de tijd. Mary Felstiner wijst erop dat aan de golf van zelfmoorden in de late jaren dertig door historici relatief weinig aandacht is besteed. De verschrikkingen van oorlog en genocide hebben de zelfmoordproblematiek aan het oog onttrokken. Maar in het werk van Charlotte Salomon speelt de drang tot zelfvernietiging en tegelijkertijd de angst voor suïcide misschien wel een belangrijker rol dan de oorlogsdreiging, al is het één natuurlijk niet los te zien van het ander. Voor Charlotte komt de dreiging van twee kanten: in de eerste plaats is er de familie met haar traditie van zelfmoorden, waar zo lijkt het soms, niet 199s

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen