VU Magazine 1995 - pagina 436

"De alchemie is een mooi voorbeeld. Alchemisten dachten van lood goud te kunnen malcen. Dat kan niet. Toch kan ik in zekere zin bewijzen dat het wel kan. Alchemisten werken altijd met onzuivere stof. Er was een zeventiende-eeuwse alchemist die beweerde dat hij uit zand goud kon maken. Volgens de alchemistische theorie groeit alles in de aarde,- door het groeiproces van zand in de aarde te versnellen dacht men dat het mogelijk zou zijn goud te malcen. Die alchemist heeft in Amsterdam een experiment gedaan en de beste goudsmid van de stad verklaarde: dit is echt goud. De oorzaak hiervan was dat zand inderdaad wat goud bevat, alleen wist die alchemist dat niet. Hoewel het niet mogelijk is goud te maken uit zand, was het hem toch gelukt. Zijn theorie was onzin, het resultaat van zijn proef klopte echter."

ca naar quantumfysica in het begin van deze eeuw, is iets bijzonders geweest. In de tussenperiodes breidt de kennis zich uit, er verschijnen meer tijdschriften, de hoeveelheid proeven neemt toe, de boeken dijen uit. In die zin bestaat er vooruitgang. Maar de vraag is wat we onder vooruitgang moeten verstaan? ]\deer kennis, hetere kennis. "Waarom betere kennis? Wat is dat eigenlijk, betere kennis?" De waarheid spreken over het onderzoeksobject. "Kan dat? U bedoelt toch niet, hoop ik, dat er zoiets als een objectieve wetenschap zou bestaan of dat er definitieve uitspraken te doen zijn over de waarheid? Dat is een principieel punt. Over hedendaagse vormen van wetenschap, zoals de quantumfysica en de evolutie-theorie, zal ik nooit beweren dat die waar zijn. Ik weet dat niet. Ik weet wel dat ze heel functioneel zijn. Je kunt er veel meer mee dan met alternatieve theorieën. Maar daarom wil ik niet zover gaan die alternatieve theorieën als dwaas en onnozel naar de

Misschien vinden toekomstige generaties de huidige natuurwetenschappehjke theorieën ook onzin. "Als ik een lezing houd, staat er steevast iemand op - meestal een wat oudere man of vrouw - en die stelt altijd dezelfde vraag: professor, hebben we nu de echte wetenschap? Dan geef ik een standaardantwoord: mevrouw, meneer, de grote massa. als iemand over honderd jaar een lezing houdt over deze tijd, dan liggen de mensen in de zaal misschien krom van het lachen over alle onzin die nu voor waar wordt aangenomen."

''Wetenschap is ook Lang

niet alle wetenschappers zijn potentiële No b elprijs winn a ars. Toch kunnen ze in hun vak heel verdienstelijk zijn."

Is de geschiedenis van de natuurwetenschap een geschiedenis van de vooruitgangl "In de wetenschap geldt de norm van de evolutie. Evolutie impliceert vooruitgang. Niemand beweert dat de wetenschap van de Grieken beter was dan de moderne quantumfysica. De wetenschap gaat vooruit. Alleen heeft die vooruitgangsgedachte enkele forse nadelen. Wat wegvalt zijn alle mislukkingen en alle zijtalcken die uiteindelijk geen voortzetting hebben gekend. Enkele helden blijven over: de 'heilige' Aristoteles, Nevnon, GaUlei, Bohr en Einstein. Over de mensen van de tweede garnituur wordt niet meer gesproken. In de wetenschap is maar een heel klein percentage echt geniaal, die brengen de zaak vaal<: met enige sprongetjes verder. Maar wetenschap is ook de grote massa. Ik heb altijd een zekere sympathie gekoesterd voor de middelmaat. Newton is een prachtige man over wie dikke boeken verschenen zijn, maar laten we eerlijk wezen: lang niet alle wetenschappers zijn potentiële Nobelprijswinnaars. Toch kunnen ze in hun vak heel verdienstelijk zijn."

CULTUUR

Als een theorie werkt, is hij dan niet waarl "Dat hoeft niet. Wetenschappers denken zelf natuurlijk ook zo, maar een theorie die functioneel is, hoeft in ieder geval nog niet absoluut waar te zijn."

Is speciahsatie er de oorzaak van dat de hterair-wetenschappehjke cultuur en de natuurwetenschappelijke cultuur zo uit elkaar zijn gegroeidl "Alfa's hebben altijd wat angst voor formules. Als ze ook maar horen dat je een lezing houdt over het quantumbegrip bij Planck, dan komen ze niet. De kloof is bijna niet te overbruggen. Niet dat alfa's neerkijken op bèta's - die tijd is wel voorbij - maar er is een verschil in methode. De natuurwetenschappelijke methode is die van het experiment en van de wiskunde. Een student in de wis- en natuurkunde schrijft geen lange verslagen,- die kan heel kort van stol zijn. Bij een echte alfa is dat anders: die leest veel maar doet weer geen experimenten. Historici bijvoorbeeld, proberen aan de hand van hun materiaal te komen tot wat vroeger 'een reconstructie van het verleden' heette. Het verleden moet herleven. Dat verhaal moet bovendien verkocht en daarom schrijven ze mooie boeken. Als ik een geschiedenisstudent een scriptie laat schrijven, komt die probleemloos met een mooi verhaal, als ik een fysicus of chemicus hetzelfde laat doen, lukt dat meestal niet. Zoiets heeft hij nooit geleerd. Zeker bij een vak als het mijne - de geschiedenis van de natuurwetenschappen maakt het veel uit of je uit de alfa- of uit de bètahoek komt.

Het hjkt me moeiUik te ontkennen dat die vooruitgang er daadwerkeUjk is. "Tuurlijk. Het wordt ook steeds moeilijker een natuurwetenschappelijk vak te bestuderen. Er ontstaan steeds meer specialismen en superspecialismen. Echte sprongen hebben maar een paar keer plaatsgevonden. In de zeventiende eeuw is er van zo'n breuk spralcc; dan ontstaat het mechanistisch wereldbeeld. Ook de overgang van klassieke fysiWETENSCHAP,

pruUenmand t"e'vei^j^em

Is de kloof tussen die twee culturen in de loop van de tijd groter geworden? "Zeker. Grosso modo kan de gemiddelde alfa-student met

&) SAMENLEVING

- OKTOBER

1995

10

'Hü^^^ÉSsii'

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen