VU Magazine 1995 - pagina 99

len de stabiele, aangename situatie niet meer en streven naar verrijking. Maar je zou kunnen zeggen dat het saldo van alle pogingen nul is. Men blijkt net zo tevreden te zijn als gisteren. Dat is een vervelende maar interessante conclusie. Als je aan mensen vraagt hoe tevreden ze zijn met het bestaan, doet zich het merkwaardige verschijnsel voor dat iedere groep gemiddeld ongeveer even tevreden is. Je zou verwachten dat een groep van twintigjarigen tevredener is dan een groep van tachtigjarigen. Maar dat is niet het geval."

matigheden, ligt besloten in het feit dat je deel uitmaakt van een groter geheel. Je kunt op verschillende manieren deel uitmaken van een geheel. Je kunt bijvoorbeeld behoren tot een etnische groepering die naar macht streeft. Je kunt ook behoren tot een geheel waarin de menselijke verantwoordelijkheid onmiddellijk weer wordt weggeschoven; dat is een van de grondslagen van de religie. "Ik denk dat het onderhevig zijn aan de wetten van het gevoel een - laat ik mij voorzichtig uitdrukken - zuiverder vorm van denken over een geheel is. Het is een meer humanistische vorm van denken. Je maal<t deel uit van een geheel dat verder geen zin heeft; je hoeft dat geheel niet te omschrijven in termen van een bovenpersoonlijke verantwoordelijkheid en identiteit. In die zin ben ik een Spinozist."

Komt dat onbevredigende gevoel voort uit een al te bewust streven naar vreugde en geluk; iets wat daardoor juist een grote bron van frustratie isl "In de Amerikaanse grondwet heeft men het over the pursuit of happiness; dat op zichzelf staande streven naar geluk is nog niet zo oud. Ik denk dat het vóór de Verlichting nog niet als expliciet doel bestond. In de psychologie van de motivatie zegt men vaal< dat mensen en dieren naar bevrediging en geluk streven. Nee, kun je daar tegenover stellen, mensen proberen van oudsher hun belangen, bijvoorbeeld hun leven, veilig te stellen; het streven naar geluk is daarvan slechts een afgeleide. En de jacht op geluk is inderdaad een grote bron van frustratie geworden.

Ik krijg soms meer de indruk dat u een zen-boeddhist ben. "Daar lijkt het misschien op. Maar mijn inspiratie komt niet zozeer uit het zen-boeddhisine, als wel uit de wijsbegeerte van Spinoza. Hij zegt dat een van de manieren om aan de druk van de emoties te ontsnappen is, om te beseffen dat de dingen die gebeuren onderdeel zijn van natuurwetmatigheden. Dat geheel van die natuurwetmatigheden hoeft nergens toe te dienen. Ontsnappen aan jezelf is een van de grondmotieven in religie en mystiek. En een afgeleide daarvan is weer de behoefte te willen opgaan in maatschappelijke bewegingen en grote leiders."

"Het menselijk streven naar geluk is bovendien een sociaal produkt: je voelt je ongelukkig als je ziet dat anderen het beter hebben dan jij. Als dat niet zo was zouden mensen niet zo rusteloos streven naar wat geluk heet. En als de situatie bovendien zo was dat het bevredigen van de meer elementaire levensbelangen een volledige dagtaak vergde, zou dat streven er al helemaal niet zo zijn."

Is het prettig om op een afstandelijke manier naar jezelf te kunnen kijkenl "Ik denk het wel. En zo doen veel mensen het ook. Daarom ook is de vergelijking met het zen-boeddhisme voUcomen terecht; daar wordt je dat zo geleerd. Met een gevoel van onthechting hoef je niets te ontkennen, je kunt wel erkennen dat bepaalde dingen nu eenmaal gebeuren. "Je kunt je dat heel concreet voorstellen. Het is buitengewoon vervelend om op te houden met roken, je denkt bijna dood te gaan. Maar wie zich realiseert onderhevig te zijn aan de wetten van het gevoel en beseft dat stoppen met roken zuU<:e heftige verliesreacties geeft, kan zich ook realiseren dat zoiets nu eenmaal zo gaat en dat het ook weer overgaat. Wie lijdt onder het verlies van een persoon, kan beseffen dat het geen zin heeft zich ertegen te verzetten. Het is nu eenmaal zo. Dat zit in de natuur. Ik denk dat zoiets helpt ermee om te gaan. "ZuUce gedachten zijn niet puur filosofisch, het zijn emotionele feiten. Je weet dat je de dingen niet meer in de hand hebt. Op zo'n moment kun je dan ook het gevoel loslaten te willen ingrijpen; het is nutteloos controle en beheersing over de omgeving te willen uitoefenen. Dat besef brengt wat ontspanning en verlichting. Het voorkomt het zinloos spenderen van energie en een beschadiging van het gevoel van eigenwaarde. Het is niet zwak om soms bang of verdrietig te zijn."

U heeft het vaak over de wetmatigheid van emoties. Wat betekent datl "Dat het leuk is om te constateren dat die er is." Wat is daar zo leuk aanl "'DSLSLI lééft een wetenschapper toch voor? Het is leuk om orde regelmaat te ontdekken en greep te krijgen; dan begrijp je er wat van. Bovendien is het prettig een individu te zijn maar het is soms ook prettig die individualiteit een beetje te kunnen verliezen. Een van de krachtigste belangen van de mens is het van tijd tot tijd opgeven van de eigen individualiteit. Het idee van de wetmatigheid draagt daartoe bij. Als de dingen die je overkomen wetmatig zijn, hoef je niet altijd de verantwoordelijkheid ervoor te dragen." Beschouwt ieder mens zijn eigen emoties niet juist als het exacte tegendeel van wetmatigheden; dat is: als zijn hoogstpersoonlijke eigendoml "Dat ben ik met u eens. Maar daarom vind ik het juist zo leuk om die gedachte op losse schroeven te zetten. Het aardige van het gevoel onderhevig te zijn aan bepaalde wet-

WETENSCHAP,

CULTUUR

&) SAMENLEVING 13

- MAART

1995

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen