VU Magazine 1995 - pagina 177

teit ook Hebreeuwse teksten in Leiden liet drukken. De Bibliotheca Rosenthaliana bezit een exemplaar van de beroemde, door Plantijn vervaardigde 'Biblia Regia'. Voor het drukken van deze veeltalige bijbel betaalde opdrachtgever Filips II aan Plantijn 21.000 florijnen. De acht delen folio verschenen tussen 1569 en 1572 en bevatten, behalve de Hebreeuwse tekst en de Vulgaat (de eerste Latijnse bijbelvertaling), ook de Septuagint (de eerste Griekse bijbelvertaling) en een letterlijke Latijnse vertaling daarvan. Bovendien zijn er verschillende parafrasen in het Aramees en het Latijn en tenslotte een Syrische tekst met Latijnse vertaling.

gestreefd de Bibliotheca Rosenthaliana zoveel mogelijk aan te vullen en uit te breiden. Het geld voor nieuwe aankopen was oorspronkelijk afkomstig uit de fondsen die de rijke erfgenamen van George Rosenthal hadden gesticht. Toen de gelden daaruit, die belegd waren in de Hongaarse Spoorwegen, met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog verloren gingen, nam de Universiteitsbibliotheek die taak over. De jaren tot de Tweede Wereldoorlog betekenden een periode van bloei voor de oude joodse bibliotheek. Van heinde en verre kwamen geleerden naar Amsterdam om de collectie te bestuderen. SMOKKELEN

LUXE

Een ander meertalig werk is het beroemde viertalige woordenboek 'Shemot Devarim' uit 1542. Het Jiddisch-Hebreeuws-Duits-Latijnse werk zou in de eerste plaats bestemd zijn geweest voor niet-joodse studenten, die vanuit het Duits of het Latijn op zoek waren naar Hebreeuwse of fiddische equivalenten. De Bibliotheca Rosenthaliana biedt verder een keur aan in Amsterdam gedrukte werken. Tegen het eind van de zestiende eeuw kwam de stad Amsterdam bekend te staan als centrum van joodse boekdrukkunst. Het vinden van kapitaal en het aantrekken van vakbekwame ambachtslieden was in het Amsterdam van die jaren tamelijk eenvoudig. Bovendien was het papier er relatief goedkoop en heerste er - heel uitzonderlijk in die tijd - vrijheid van drukpers. In de zeventiende eeuw was het enige tijd mode om op blauw papier te drukken. In Italië had men vanuit een fascinatie voor de verfstof indigo al eerder met deze techniek geëxperimenteerd. De Rosenthaliana bezit zeker twaalf 'blauwe boeken'. In een zestiende-eeuws Amsterdams exemplaar heeft men zelfs rode drukinkt op blauw papier gebruikt. Het komt de leesbaarheid niet ten goede, maar die kleurigheid was dan ook in de eerste plaats een teken van luxe en welstand. Vanaf het begin heeft men ernaar

In 1940 kwam hieraan een abrupt einde. Al in november van dat jaar werden de joodse conservators Hillesum en Hirschel uit hun functie ontheven en nog geen jaar later liet de Sicheiheitspolizei de Bibliotheca Rosenthaliana sluiten. Op de boeken "verbotenes und unerwünschtes Schrilttum" - werd beslag gelegd en de studiezaal werd verzegeld. Het personeel van de universiteitsbibliotheek trachtte te redden wat er te redden viel. Op een avond na sluitingstijd maakte Hirschel de door hemzelf in de jaren voor de oorlog zorgvuldig opgebouwde systematische catalogus onbruikbaar door de handgeschreven Hebreeuwse fiches voUcomen door ell<aar te gooien. Omzichtig werd vervolgens ingebroken in de verzegelde studiezaal om de belangrijkste boeken naar buiten te smokkelen. Omdat de boekenkasten overvol waren en planknummers ontbraken, konden zo een vrij groot aantal boeken worden ontvreemd, zonder dat de bezetter het merkte. De resterende exemplaren werden gewoon wat wijder uit ellcaar gezet. De kostbare boeken die men had weten te redden, vonden een onderduikadres in Egmond. De dertiendeeeuwse wetscodex met de zoutwatervlekken was er een van. Het duurde uiteindelijk tot juni 1944 voor de nazi's het overgebleven deel van de collectie weghaalden; een vertraging veroorzaakt door het feit dat

WETENSCHAP,

CULTUUR

O) SAMENLEVING

39

- APRIL

verschillende Duitse instanties eUcaar dwars zaten. De boeken zouden naar Frankfurt worden gebracht om deel te gaan uitmaken van de centrale joodse bibliotheek, die de nazi's ter bestudering van 'het joodse vraagstuk' aan het opbouwen waren. Drie volle dagen waren nodig om alle boeken van de Rosenthaliana in te pakken. Onder het zingen van propagandistische liederen vulden de Duitsers de ene kist na de andere, terwijl het personeel van de Universiteitesbibliotheek achter hun rug om probeerde zo veel mogelijk boeken achterover te drukken. "Groot was onze vreugde toen alras bleek dat wij met uiterst domme lieden te doen hadden, met jeugdige blagen die van boeken niet het minste verstand hadden", schreef De La Fontaine Verwey die bij de operatie aanwezig was. De Duitsers die de opdracht hadden om boeken te halen, kwamen niet op het idee om te vragen naar de zeer kostbare tijdschriftenverzameling of naar de collectie brochures en prenten. Dat alles bleef rustig in het magazijn van de Universiteitsbibliotheek achter. Toen in 1946 de 153 kisten uit Duitsland geretourneerd waren en de overige boeken uit hun onderduik te voorschijn kwamen, was de Bibliotheca Rosenthaliana, hoewel beschadigd, weer compleet. Maar de conservators Hirschel en Hillesum waren niet teruggekeerd. En ook van de kring van trouwe bezoekers en geleerden was vrijwel niemand meer over. Ondanks dat werd besloten de Bibliotheca Rosenthaliana te herstellen en weer op te bouwen. Voortdurend werd de collectie aangevuld. Met meer dan honderdduizend boeken behoort de bibliotheek van de oude rabbi Rosenthal tegenwoordig tot een van de grootste joodse boekencoUecties ter wereld. Naar aanleiding ran het verschijnen van: Bibliotheca Rosenthaliana, Treasures of Jewish Booklore, Amsterdam University Press, 1994. De illustraties bij dit artikel zijn aan deze uitgave ontleend. De Bibliotheca Rosenthaliana is ondergebracht in de bibliotheek ran de Universiteit ran Amsterdam, Singel 425, in Amsterdam.

199$

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen