VU Magazine 1995 - pagina 69

H

beide kunnen ontwikkelen. Anderzijds kunnen twee, volgens dezelfde formeel-logische redenering, totaal ongelijkwaardige alternatieven toch als gelijkwaardig worden ervaren door degene die de keuze moet maken. Waardoor worden deze tegenstrijdigheden in het menselijk oordeel veroorzaakt? Is het een algemeen geldende cognitieve neiging? Zijn die tegenstrijdigheden het resultaat van de wijze waarop de alternatieven gepresenteerd worden? Of weerspiegelen ze simpelweg de aard van het individu? Een concreet voorbeeld: stel men vertelt u een verhaal over een jonge vrouw die tijdens haar studie sterk linksprogressief betrokken was; een bevlogen activiste dus. Vervolgens krijgt u de vraag voorgelegd hoe waarschijnlijk u het acht dat deze vrouw na haar studie een van de volgende beroepen heeft gevonden: vakbondsleider (zou goed kunnen, zegt u); medewerker van een milieu-organisatie (zou ook goed kunnen); bankemployée (lijkt u hoogst onwaarschijnlijk); of bankemployée, tevens actief in de vrouwenbeweging. Vanwege de toevoeging lijkt de laatste keuzemogelijkheid u heel wat waarschijnlijker dan de voorlaatste (alleen maar bankemployée!). Toch is het strikt logisch bezien echter onmogelijk dat het laatste alternatief, dat twee beperkingen bevat, waarschijnlijker is dan het voorlaatste dat er slechts één heeft!

et is een van de aangrijpendste schilderijen ooit gemaakt. In 1808 kwam de bevolking van Madrid in opstand tegen een Frans bezettingsleger, een opstand die al snel onderdrukt werd; het schilderij toont de massa-executie van Spaanse opstandelingen die al voor zonsopgang op 3 mei begon. Goya legt het verschrikkelijke, bijna machinale proces van de slachting vast, uitgedrukt door de stapel lijken en de rij wachtenden; die mannen in het licht, die nog maar enkele seconden te leven hebben, tijd hooguit voor een enkele uitbarsting van emoties: sprakeloze angst, een vurig gebed tot een onverschillig god of een laatste levensbevestigende schreeuw. En dan zijn ook zij dood. Voor de toeschouwer is het onmogelijk om niet aan hun sterven te denken, onmogelijk ook om zichzelf niet af te vragen hoe hijzelf zich onder zulke omstandigheden zou gedragen. Hij vraagt zich af: hoe zou ik reageren? Zou ik dapper zijn? Zijn ogen keren telkens terug naar die mannen in dat laatste licht. Pas daarna richt de aandacht zich op de andere mannen op het schilderij. De anonieme robots met hun geweren, de leden van het vuurpeloton. Hoewel hun aantrekkingskracht op de kijker diffuser is dan die van de ten dode opgeschreven mannen in het licht, is hij even krachtig. Want die Franse soldaten waren de uitvoerders van een van de meest verbijsterende menselijke drama's: het doden van een medemens. Hoe konden ze dat doen? Wat voelden ze erbij? Voelden zij üheihaupt wel iets? Misschien waren het slechte mensen, misschien werden ze gedwongen tot deze daad. Wellicht zelfs waren ze oprecht overtuigd van de noodzaak ervan. Maar waarschijnlijk is dat althans een aantal van deze anonieme mannen nog wel eens zal hebben teruggedacht aan deze executie, zich daarover mogelijk zelfs schuldig heeft gevoeld, of bang dat hen ooit hetzelfde zou kunnen overkomen. Wroeging, veroorzaakt door het feit dat men aan zo'n daad heeft deelgenomen, is alleszins begrijpelijk en dermate algemeen, dat in de regels rond het samenstellen van een vuurpeloton eigenlijk al met die wroeging rekening wordt gehouden. Aan die regelgeving ligt een subtiele misleiding van het menselijke denken ten grondslag, die niet alleen van toepassing is bij het doden van medemensen, maar ook bij het toekennen van prioriteiten. In dat laatste geval komt dit zelfbedrog ook veelvuldig voor in de wetenschapsbeoefening. EMOTIONEEL

Deze gedachte wordt ingegeven door onderzoek dat in de afgelopen twintig jaar is uitgevoerd, met name door de Amerikaanse psychologen Amos N. Tveisky en Daniel Kahneman. Abstract geformuleerd: Tversky en Kahneman hebben aangetoond dat mensen die twee, in formeel-logisch opzicht, volstrekt gelijkwaardige gedragsalternatieven voorgelegd krijgen toch een consequent doorgevoerde en sterk emotioneel gemotiveerde keus voor een van WETENSCHAP,

ONZEKERHEID

Veel van het werk van Tversky en Kahneman is gewijd aan het vinden van de oorzaken van het feit dat mensen zichzelf op zo'n manier misleiden, door iets waarschijnlijkers te verpakken in iets minder waarschijnlijks. Een ander aspect van het werk van beide wetenschappers is het herkennen van de wijze waarop mensen scenario's als ongelijkwaardig ervaren, die formeel toch volstrekt gelijkwaardig zijn. Scenario 1: u bent arts en u krijgt te maken met honderd patiënten met dezelfde ziekte. Als u behandeling A gebruikt, zullen twintig mensen overlijden. Als u voor behandeling B kiest, heeft iedereen twintig procent kans te overlijden. Welke behandeling kiest u? Het alternatieve scenario luidt als volgt: er zijn weer honderd zieken. Als u behandeling A gebruikt, zullen tachtig mensen herstellen. Kiest u voor behandeling B, dan heeft iedereen tachtig procent kans op herstel. Wat kiest u? Formeel gesproken zijn beide scenario's identiek; ze zijn alleen anders geformuleerd. Maar het blijkt dat mensen bij het eerste scenario, dat in termen van sterven is geformuleerd, de voorkeur geven aan mogelijkheid B, terwijl bij het tweede scenario, gesteld in termen van overleven, mogelijkheid A geprefereerd wordt. Bij het denken over leven geven mensen dus de voorkeur aan zekerheid; als ze aan de dood denken, prefereren ze de onzekerheid van kansberekeningen.

Veel van het werk van Tveisky en Kahneman is gewijd aan het vinden van de ooizaken van het feit dat mensen zichzelf op zo'n maniei misleiden, dooi iets waaischijnlijkeis te veipakken in iets mindei waaischijnlijks. CULTUUR

et) SAMENLEVING

61

- JANUARI/FEBRUARI

199s

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen