VU Magazine 1995 - pagina 260

GOULD

&)

PURCELL

A N A T O M I E I N TWEE EN

DRIE

DIMENSIES

De gestolen schedel van een negentiende-eeuwse kanunnik en een niet geheel betwuwbare anatomische afbeelding uit 1745 van een viouw, samengebracht in een innige tweeëenheid.

TEKST: STEPHEN JAY G O U L D / F O T O : R O S A M O N D PURCELL

D

e ondoorzichtigheid van de huid vormt nog steeds een van de grootste obstakels in de geneeskunde. De oorzaalc van een ziekte ligt vaal< maar een paar centimeter onder de huid te wachten op genezing of verwijdering, als we deze maar konden zien. Om die reden heeft de röntgenfotografie in korte tijd zo'n hoge vlucht genomen, en is veel van de meest geavanceerde en duurste moderne medische apparatuur - de CT- en de MRI-scanner - uitsluitend en alleen ontwikkeld om nog doeltreffender dan met röntgenstralen door de huid heen te kunnen kijken en zo een beeld te produceren van inwendige structuren, zonder dat er hoeft te worden gesneden. Geleerden, docenten en verzamelaars doen ook hun best om het inwendige lichaam te begrijpen en zich daarvan een beeld te vormen. Zij mal<en daarbij gebruik van een hele reeks technieken, waaronder tweedimensionale illustraties en geconserveerde, driedimensionale lichaamsdelen. Bijgaande illustratie vormt een confrontatie tussen beide methoden; ze liggen bovenop elkaar. De grote afbeelding op de achtergrond, van een vrouw waarop sectie is gepleegd, maalct deel uit van een beroemde serie die in 1745 werd gepubliceerd door Jacques-Fabien Gautiei d'Agoty, voormalig assistent van Jakob Chiistof Le Blon. Met behulp van de theorieën van Isaac Newton had Le Blon een manier ontwikkeld om kleurenplaten af te drukken door drie afzonderlijke platen, voorzien van inkt in Newtons drie primaire kleuren (geel, rood en blauw) over elkaar te leggen. Later ontdekte hij dat een vierde, zwarte plaat nodig was om de kleuren goed tot uitdrukking te laten komen. En daarmee had Le Blon het procédé uitgevonden van de vierkleurendruk, dat tot op de dag van vandaag wordt gebruikt. Gautier d'Agoty nam al snel ontslag bij Le Blon om een concurrerende werkplaats op te zetten. Le Blon volgde Newtons driekleurentheorie liever tot op de letter en maalcte dus niet graag gebruik van de vierde zwarte plaat die hij nota bene zelf uitgevonden had; Gautier d'Agoty maalcte daar misbruik van en beweerde dat hij de vierkleurendruk zelf had uitgevonden. Gautier d'Agoty produceerde schitterende, grote anatomische afbeeldingen die meer vanwege hun schoonheid dan hun nauwkeurigheid werden geroemd. Iemand schreef over de illustraties van Gautier

WETENSCHAP,

CULTUUR

d'Agoty dat "vooral hun arrogantie en charlatanerie op de kritische beschouwer indruk maalct, maar dat ze de anatoom niet zullen bekoren." De schedel op de afbeelding komt uit de uitgebreide collectie van Josepli Hyrtl uit Wenen (1811-1894) en werd in 1874 aangekocht door het Mutter Museum van het College of Physicians in Philadelphia. Hyrtl was een uitstekend anatoom en een bedreven preparator, maar we moeten wel vraagtekens plaatsen bij sommige van zijn beweringen en methoden. Zo beweerde hij bijvoorbeeld tegen de kopers van deze schedel dat hij ook de schedel van Mozait in zijn bezit had, hoewel niemand zeker weet waar de grote componist is begraven. (Hyrtls vader speelde onder Josepli Haydn hobo in het orkest van graaf EsteiJiazy-, wellicht droeg dat familieverleden bij aan de fantasie of de naïeviteit van de jonge Hyrtl.) De meeste van de 139 schedels die hij op een gegeven ogenblik in zijn bezit had, waren door diefstal verkregen. De hier afgebeelde schedel draagt een kaartje dat de boodschap vermeldt: "Uit de catacomben van St. Stephan", maar in de catalogus staat de toevoeging: "Gestolen door mijzelf. Schedel van een kanunnik." Wij doen hier een kleine poging enig tegenwicht te bieden aan de overdrijving van beide heren door ze elk van één dimensie te beroven. Tegelijkertijd voegen we aan hun afzonderlijke bijdragen een zekere elegantie toe door ze fotografisch bijeen te brengen. Hyrtls werk brengen we met behulp van de fotografie terug tot twee dimensies, en Gautier d'Agoty hebben we van zijn vermaarde kleuren beroofd. De achtergrondfiguur is zo groot dat de schedel in de buik past als een complete foetus in de baarmoeder. De tweeëenheid lijkt zo innig dat ik me bijna kan voorstellen dat de schedel voortijdig uit de schoot van de arme vrouw is gerukt waardoor haar ingewanden werden blootgelegd, net alsof niets in haar leven haar zo sierde als het afscheid ervan.

Stephen Jay Gould is als hoogleraar geologie verbonden aan het Museum of Comparative Zoology van Harvard University. Rosamond Purcell is kunstenares en fotografe en woont in Boston.

es) SAMENLEVING

i8

- JUNI

iggs

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen